Paarden, van toen tot nu

Zestig miljoen jaar geleden zag het paard er eerder uit als de andere beste vriend van de mens: als een hond. Het dier was ongeveer 35 cm hoog en sloop op poten door de drassige bossen. De ontwikkelingsgeschiedenis van het paard is zeer goed aangetoond, van geen enkel ander dier zijn er zoveel fossielen gevonden. Dat we zoveel weten van de ontwikkeling ligt ook aan het feit dat de vierbeners al vroeg door de mens als vervoermiddel werden gebruikt.

Van bos- tot steppebewoner

De kracht van het paard is zijn aanpassingsvermogen. Over de landengtes, die uit de ijstijd dateren, wandelde het paard naar Europa en Azië en veroverde op de vijf continenten verschillende leefgebieden. Alleen in zijn land van herkomst, Noord Amerika, stierf het paard 10.000 jaar geleden uit, het is nog niet duidelijk waarom. De mustangs die er nu leven, zijn verwilderde afstammelingen van de paarden, die de Spaanse veroveraars meebrachten.

Terwijl het op aarde warmer werd, trokken de voorvaderen van onze paarden uit de bossen weg, naar de steppen toe en daarmee veranderde hun uiterlijk. Voor bosbewoners heeft het voordelen klein te zijn, dan konden ze zich makkelijker verstoppen. Op de steppen daarentegen is grootte een voordeel, dan hadden ze een beter overzicht. Bovendien gingen ze in kuddes leven. Zo konden sommige paarden de wacht houden, terwijl anderen sliepen, aten of zorgden voor het nageslacht.

Van prooi- tot rijdier

Voor de mensen was het paard eerst alleen maar een jachtbuit. Dat laten de meer dan 15.000 jaar oude grotschilderingen in Lascaux (Franse Dordogne) zien. Wanneer de mens begonnen is, paarden te temmen, weet men niet zeker. Lang werd vermoed dat het ongeveer 4000 jaar geleden is, maar in 2009 kwamen archeologen er achter, dat de mensen uit de Botai cultuur (nu Kazachstan) 5500 jaar geleden al op paarden over de steppen reden. Botvondsten tonen ook aan, dat de Botai al paarden fokten, de bouw van de rijdieren verschillen met die van hun wilde soortgenoten.

Het is in ieder geval zeker dat het paard als rij- en trekdier nieuwe mogelijkheden schiep voor de mens, het vergrootte zijn wereld enorm. Op een paard was een mens een keer zo snel als te voet. Men kon grotere afstanden in één keer afleggen en nieuwe gebieden ontdekken. Bovendien bracht de grote bewegingsvrijheid ook nieuwe contacten met onbekenden. Dat was niet alleen goed voor de handel, maar ook voor de ontwikkeling van de spraak.

Strijddier

Dat de mens wijdere gebieden betrekken kon, betekende ook dat er grensconflicten ontstonden. En zo speelde het paard ook een rol in het voeren van oorlog. Al in 600 na Christus fokten de Bedoeïnen Arabische paarden, bijzonder snelle en volhardende dieren. In de middeleeuwen moesten oorlogspaarden vooral groot en sterk zijn, zodat ze hun ruiter (ridders en hun uitrusting) konden dragen. Toen het buskruit ontwikkeld werd, werden de paarden weer eleganter en sneller.

In de eerste wereldoorlog werden er miljoenen paarden ingezet en ook in de tweede wereldoorlog waren er nog meer dan 2,7 miljoen 'oorlogspaarden'. De meesten trokken kanonnen of verzorgingwagens en maar weinigen overleefden de oorlog. In de tweede wereldoorlog stierven er dagelijks zo'n 865 paarden. Ook tegenwoordig zijn er nog cavaleriepaarden, maar die hebben geen gevaarlijk werk meer, ze worden nu alleen nog gebruikt voor parades.

Inzet op de boerderij en vrije tijd

Paarden waren niet alleen als rij-, maar ook als trekdieren duizenden jaren onmisbaar. Voor de koets liepen meestal meerdere paarden, maar ook voor de ploeg hadden de boeren echte krachtdieren nodig: koudbloeden, reusachtige paarden met een enorme trekkracht. Vele koudbloedrassen, zoals de Shire, wegen meer dan 1000 kilo en kunnen tweemaal hun eigen gewicht trekken. Nog tot het begin van de twintigste eeuw waren paarden heel erg belangrijk voor de economie.

Een tijd lang leek het er op, dat de auto het paard zou gaan verdringen. Machines namen het werk over en er bleven nog maar weinig paarden over. Maar het paard ontwikkelde zich snel van arbeidsdier naar sport- en recreatiepartner en opnieuw zijn er er gelukkig weer enorm veel paarden op de wereld.