De eikenprocessierups dodelijk voor uw viervoeter

De eikenprocessierups veroorzaakt veel beroering in het zuidelijk deel van Nederland en in delen van Vlaanderen. De hinder en overlast lijken met de jaren toe te nemen. Veel mensen melden zich in het ziekenhuis of bij de huisarts met klachten, variërend van jeuk tot koorts en algehele malaise. De brandharen zijn echter niet alleen gevaarlijk voor de mens. Als u een hond hebt, en uw vaste loopje door laan en park, let dan op want de eikenprocessierups kan voor uw viervoeter dodelijk zijn.

Natuurlijk evenwicht

De oorspronkelijk uit Midden-Europa stammende eikenprocessierups (Thaumetopoea processionea Linnaeus) hield zich ook in de 19de eeuw in Nederland op, maar verdween rond 1900 om vervolgens in de jaren negentig weer op te duiken. Zoals met alles in de natuur ontstaat er een plaag zodra het biologisch evenwicht verstoord is. Met de eikenprocessierups is dat niet anders. Het verspreidingsgebied omvat in Nederland vooral Limburg, Noord-Brabant, Gelderland, Utrecht en Overijssel, met enkele meldingen in Zuid-Holland en Flevoland. Er is dus sprake van een uitbreiding naar de noordelijke gebieden. De natuurlijke vijanden van deze processierups zijn de sluipwesp en -vlieg. Gezien het feit dat de overlast ook dit jaar weer verontrustend is (geweest), vooral ook in België, en het verspreidingsgebied alleen maar groter wordt, mogen we aannemen dat dit natuurlijk evenwicht nog niet hersteld is.

Kenmerken

Zoals de naam al doet vermoeden, is de processierups vooral in eiken te vinden. De nachtvlinder zet in augustus en september haar eitjes af in de boomkruinen. In april en mei komen de jonge rupsen uit. Na de derde vervelling ontwikkelen zich ook de zo beruchte brandharen. In die periode - half mei tot in juni - ontstaan bij mensen gezondheidsklachten als gevolg van het verwaaien van zowel de haartjes als de lege nesten (juli-september). De rups eet de bladeren van de eik in een periode van het voorjaar dat de boom net blad krijgt. Overdag zitten ze in clusters bij elkaar tegen de stam of op takken, ’s nachts gaan ze 'in processie’ op zoek naar eten. Ze hebben een zwartbruine kop en een donkergrijze rugstreep op een voor de rest zwartgrijs, witbehaard lijfje. De nesten zien eruit als een compact spinsel, waarin vervellingshuid, brandharen en uitwerpselen. De nesten en spinsels van de spinselmot en bastaardsatijnvlinder lijken trouwens op die van de eikenprocessierups, althans voor de leek. Die nesten zijn te vinden in verschillende soorten struiken, onder andere de meidoorn en vogelkers.

Ontwikkelingsfase	Tijdsbestek	Mate van ongemak
Ei	Tot half april	Weinig (door brandharen in oude nesten)
Jonge rups	Half april tot half mei	Beperkt
Volwassen rups	Half mei tot eind juni	Veel (door brandharen in oude nesten)
Pop	Half juni tot eind augustus	Ongemak (door brandharen in lege nesten)
Vlinder	Augustus tot half september	Ongemak (door brandharen in lege nesten)
Ei	September tot half april	Weinig (door brandharen in oude nesten)

In welk landschap gedijt de eikenprocessierups?

Karakteristiek wat betreft de biotopen van de eikenprocessierups is dat hij vooral te zien is in de zomereiken langs lanen en wegen in en rond dorp en stad. Maar ook op campings en open landgoederen kan de processierups een kwelling worden. In de ‘dichte’ bossen komt hij ook voor, maar daar kun je niet van een plaag spreken dankzij het biologisch evenwicht met zijn natuurlijke vijanden, de sluipwesp en -vlieg.

Brandharen

Het zijn de brandharen die gezondheidsklachten veroorzaken. Deze haartjes zijn 0,1 tot 0,3 millimeter lang en elke eikenprocessierups heeft er honderdduizenden van, soms wel tot een miljoen. De van weerhaakjes voorziene pijlvormige haartjes worden ‘afgeschoten’ zodra de processierups zich bedreigd voelt. Ze zijn zo minuscuul dat ze gemakkelijk in de huid, luchtwegen en ogen dringen. Ook verspreiden ze zich met de wind, waardoor u als wandelaar of fietser opeens jeuk krijgt op plaatsen waar die haartjes in uw huid dringen.

Gezondheidsklachten

De stoffen die van de haartjes afkomstig zijn, veroorzaken onder andere een huiduitslag die sterk doet denken aan een allergie: rode uitslag met zwellingen, soms met ontstekingen, branderige ogen en geïrriteerde luchtwegen. Het kan heel pijnlijk zijn. Sterker nog, er zijn gevallen bekend waarin blindheid ontstond. Krabben of wrijven biedt geen soelaas, de haartjes worden er alleen door versleept naar de rest van uw lichaam.

Gevaarlijk voor dieren?

Houd in een verspreidingsgebied uw hond goed in de gaten en aangelijnd. Laat hem niet aan in bermen gevallen spinsels snuffelen of ermee spelen. De ‘allergische’ reactie kan namelijk dodelijk zijn. Paarden en koeien zijn trouwens ook gevoelig voor deze rups. Vooral als ze onder eiken grazen of als ze veevoergras eten dat in de buurt van aangedane eiken is verzameld. Kortom, houd uw dieren uit de buurt van die bomen. De allergische reacties bij dieren zijn hetzelfde als bij de mens. Vooral honden kunnen last krijgen van branderige ogen en geïrriteerde luchtwegen (hoesten).

Behandeling van de klachten

Spoel de aangedane plaatsen op het lichaam - vergeet de ogen niet - goed af met water. Doe alle kleding meteen in de was. Doorgaans zijn de klachten na enkele dagen verdwenen. Ga echter naar uw huisarts als de problemen aanhouden. Gebruik eventueel een middeltje tegen de jeuk, zoals menthol. Als de klachten ernstiger van aard zijn, schrijft de huisarts meestal een antihistaminicum en/of een ontstekingsremmer voor.

Bestrijding

De bestrijding van de eikenprocessierups bestaat uit het ter plaatse verbranden of wegzuigen van de rupsen. Een van de chemische bestrijdingsmiddelen bevat de bacterie bacillis thuringiensis var. aizawai, die in de darmen van de rups eiwitkristallen vormt. Na ongeveer een uur komt er een toxine vrij dat onder andere de kaakspieren van de rups verlamd, die daarna langzaam verschrompelt en na enkele dagen doodgaat. Verder worden er feromoonvallen gebruikt. Het principe erachter is dat de mannetjes worden weggelokt en gevangen, waardoor de volgende generatie eikenprocessierupsen aanzienlijk verkleind wordt.