De vlindertrek: kleine diertjes, grote afstanden

Een trekvlinder van enkele centimeters kan afstanden afleggen van wel honderden kilometers. Zo heeft een distelvlinder of een atalanta in juni in Nederland vaak een lange reis achter de rug. En toch zijn er vlinders die in het najaar terug vliegen...

Ver weg

In het voorjaar en in de zomer zijn in ons land veel vlinders te zien. In het najaar minder en in de winter alleen enkele slapende vlinders. Vlinders die in Nederland kunnen overleven, zoeken een schuur, zolder of ander beschutte warme plek om de koude periode door te brengen. De meeste vlinders overleven de Nederlandse winters niet. Daarom zijn er enkele soorten die kilometers afleggen naar warmere gebieden. In september en oktober vertrekken deze trekvlinders ons land. Meestal naar het zuiden van het alpengebied. Tegen april of mei wordt het in het zuiden te warm en te droog en trekken de vlinders weer naar het noorden. Hier zijn dan weer genoeg planten om voor nakomelingen te zorgen. Trekvlinders die in voorjaar en zomer onze kant op vliegen, zijn vaak afkomstig uit Zuid-Europa, Centraal-Europa, Noord-Afrika, Midden-Afrika en Klein-Azië.

Wel vliegen, maar geen trek

Veel dagvlinders vliegen niet verder dan enkele honderden meters binnen hun vlieggebied. Soms vliegen ze een grote afstand, maar binnen hun verspreidingsgebeid. Deze vlinders worden 'zwervers' genoemd. Een enkele keer vliegt een niet-trekkende vlinder buiten zijn verspreidingsgebied. Een vlinder die bijna nooit op die plaats gezien is, noemen we ‘dwaalgast.’

De reis

Trekvlinders trekken meestal in grote groepen van soms wel honderden vlinders. Er zijn ook vlinders die helemaal alleen een trek maken. Deze vlinders zijn moeilijk te onderscheiden van een vlinder die gewoon rondvliegt. Toch is de manier van vliegen anders. Een trekvlinder vliegt doelgericht, met een snelle vlucht. Ze vliegen laag boven de grond en over obstakels heen in plaats van er om heen. Landschapselementen zijn belangrijk voor de oriëntatie. Vlinders vliegen vaak langs bosranden, heggen en dijken om de weg te herkennen. Ook biedt dit bescherming tegen wind of felle zon. Er zijn trekvlinders waargenomen die op een hoogte van 2 kilometer vlogen. Enkele trekvlinders vliegen ook 's nachts. Veel vlinders kunnen een snelheid van 50 kilometer per uur bereiken. Trekvlinders zijn doorzetters, zelfs met tegenwind blijven ze vliegen. Vaak worden ze enkele keren door de wind teruggeblazen voordat ze vooruitkomen. Daarom maken ze graag gebruik van meewinden. Toch komt niet iedere vlinder heel op de plaats van bestemming aan. Sommige vlinders sterven onderweg van uitputting. Vlinders die wel aankomen op de plek van bestemming, hebben vaak gescheurde of beschadigde vleugels. Maar daarmee kan een vlinder vaak nog wel vliegen. Een trekvlinder die in het voorjaar of in de zomer in ons land aankomt, is meestal lichter of valer van kleur dan de nakomelingen.

Enkele trekvlinders

Enkele Nederlandse dagvlinders die Nederland in het najaar verlaten zijn de atalanta, distelvlinder, de gele en oranje luzernevlinder. De atalanta trekt in mei of in juni vanuit het zuiden naar het noorden. Nakomelingen vliegen in de nazomer en een deel daarvan vliegt in het najaar terug naar het zuiden. De distelvlinder (zie foto) heeft hetzelfde vliegpatroon als de atalanta. Deze vlinder komt op alle continenten voor, behalve Zuid-Amerika. Haar rupsen eten distel of brandnetel.
Nachtvlinders die trekken zijn onder andere de windepijlstaart en het gamma-uiltje. De gamma-uil is de talrijkste trekvlinder. Deze bruine nachtvlinder wordt overdag ook gezien. Daarnaast zijn er onregelmatige trekvlinders. Deze soorten worden niet elk jaar waargenomen. Voorbeelden hiervan zijn het boswitje en resedawitje. Een van de bekendste trekvlinders is de monarchvlinders. Deze trekt in een generatie van Canada of Noord-Amerika naar Mexico, Florida of Californie en terug. Deze soort komt niet in ons land voor. Een van de kleinste trekvlinders is het koolmotje. Deze heeft een spanwijdte van 15 millimeter en vliegt van Zuid Europa naar Noord Europa.