InfoNu.nl > Dier en Natuur > Huisdieren > Haantjesgedrag: over de rangorde in een toom kippen

Haantjesgedrag: over de rangorde in een toom kippen

In de kippenwereld bestaat geen emancipatie. De hennen leggen eieren, zorgen voor de kinders en tokken heel wat af, maar ze proberen vooral bij de haan in het gevlei te komen. Want hij is hun onbetwiste leider, minnaar, beschermheer en kostwinner. Die rol van macho is geen gemakkelijke, maar een goede haan vervult zijn taken als een echte vent.

Pikorde

Kippen zijn van nature groepsdieren, met bijbehorend sociaal gedrag. Ze leven in groepen van één haan met zijn harem van zo’n vijf tot tien hennen (een paar monogame rassen uitgezonderd). Zo’n groep of toom is ingedeeld volgens hiërarchische regels. De rangorde geeft aan wie de beste plek op de zitstokken in het hok heeft en wie de eerste of beste hapjes voer krijgt. De hiërarchie wordt voortdurend bekrachtigd via gekibbel en een beetje dreigen en ontwijken. De hoogst geplaatste hennen pikken bovendien alle andere in de kop. De iets lager geplaatste hennen pikken de weer iets lager geplaatste, en zo verder naar beneden. Vandaar de naam voor de kippenrangorde: pikorde. Het pikken naar lagergeplaatsten is vrij onschuldig, er komt geen bloed aan te pas. Het is vooral een terechtwijzing: “Hoepel op jij, weet je wel wie je voor je hebt?”.

In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, bepalen de hennen en niet de haan de pikorde. Het is te vergelijken met de onderlinge verhoudingen in een schoolklas of op een afdeling op het werk; die worden ook niet door de leraar of directeur bepaald. Maar net als deze ‘bazen’ houdt de haan wel supervisie. De pestkoppen worden soms tot de orde geroepen, de pispaaltjes krijgen extra bescherming. De haan maakt dus zelf geen deel uit van de pikorde, hij staat er eenvoudigweg boven. Alleen als er meerdere hanen dicht bij elkaar worden gehuisvest, zullen zij onderling ook weer een eigen pikorde vaststellen. Daarbij gaat het er wel een stuk ruiger aan toe dan bij de dames.

Het instellen en in stand houden van een pikorde is natuurlijk alleen mogelijk als kippen elkaar kunnen herkennen. Dat is geen probleem: kippen kunnen zo’n veertig verschillende individuen van elkaar onderscheiden.

Haantje-de-voorste

Feministes wonen niet in de kippenwereld, daar is de man nog de baas in huis. Zijn superieure positie straalt al van zijn uiterlijk af. Bij alle kippenrassen is de haan groter, kleurrijker en scherper getekend. Bovendien heeft hij opvallende versierselen: een hanenkam en protserige staartveren. Maar vooral zijn gedrag verraadt de statuur van de haan.

Hanen spelen namelijk altijd ‘haantje-de-voorste’. Zij lopen voorop, hun haremvrouwen volgen trouw. Mocht er toch eentje afdwalen, dan wordt deze tot de orde geroepen en terug naar de groep geleid. Een toom kippen moet een gedrilde eenheid vormen, vindt de haan. Scharrelen, voedselpikken, een stofbad nemen, een beetje niksen, ’s avonds op stok gaan – alles gebeurt groepsgewijs, op aanwijzing van de haan.

Het bekendste haantjesgedrag is natuurlijk het gekraai, waar veel mensen zo’n hekel aan hebben. Een haan kraait in ieder geval bij het ochtendgloren. Hij is daarmee de wekker van zijn hennen (en van zijn verzorgers), maar hij kraait ook om zijn aanwezigheid en zijn kracht te benadrukken. “Hier ben ik, hoor eens hoe hard ik kan”, roept een haan. Andere hanen in de omgeving nemen dat niet en laten ook van zich horen. Op het platteland, waar nog veel kippen worden gehouden, is er vaak een domino-effect van hanengekraai. Als een haan in de nacht in zijn slaap wordt gestoord en van de weeromstuit begint te kraaien, doen gelijk alle hanen uit de buurt mee.

Aanvallen en verdedigen

Hanen zijn geen doetjes. De meeste hanen gaan een confrontatie met andere hanen niet uit de weg als ze denken dat hun bruiden in gevaar zijn. Sommige hanen gaan zelfs blind op een mannelijke soortgenoot af wanneer die alleen maar kraait. Vooral de vechtrassen (de naam zegt het al), die vroeger werden gehouden voor hanengevechten, zijn berucht om hun agressieve gedrag naar andere hanen.

Bij een aanval nadert de haan zijn tegenstander zijdelings, waarbij hij zijn vleugel aan die kant laat afhangen. Als hij dan ook nog zijn nekveren opzet, kan de vijand maar beter maken dat hij wegkomt. Tijdens een gevecht worden sporen, vleugels en snavels als wapens ingezet. De agressie is het grootst in het voorjaar, het fokseizoen, als de hennen beschermd moeten worden. Dan worden de hanen van temperamentvolle rassen soms zelfs agressief tegen hun verzorgers. Maar ook het najaar, wanneer de puberhaantjes hun eerste krachtmetingen met seksegenoten aangaan, levert onderlinge heftige gevechten op. Zeker als de hanen te weinig eigen ruimte of onvoldoende vluchtmogelijkheden hebben, zullen ze elkaar aanvliegen.

Op een boerderij kunnen meerdere tomen kippen met een haan aan het hoofd meestal vreedzaam naast elkaar leven, omdat ze elkaar niet voor de voeten hoeven lopen. In een gewone achtertuin, en al helemaal in een kippenhok, is het beter het bij één toom van één haan plus een paar hennen te houden.

De hanenvechtlust uit zich ook in positievere zin. Als er een roofvogel overvliegt of een vos in de tuin rondloopt, slaakt de haan een waarschuwingskreet, waardoor zijn hennen en hun kuikens onmiddellijk de bosjes in stuiven. Mocht er toch een toomgenoot worden aangevallen, dan zullen de meeste hanen vechten tot ze er bij neervallen. Ze winnen vaak van hun belagers, omdat ze op vechtmomenten een waas voor de ogen krijgen, oorverdovend krijsen en ongeremd aanvallen.

Ideale echtgenoot

De haan is een vechtjas, maar tegelijkertijd een ideale echtgenoot. Een haan die een lekker insect vindt of wil laten weten dat de verzorger graan heeft gestrooid, roept zijn dames met een specifiek tokkelend geluid. De hennen komen dan onmiddellijk aangesneld. Bij het eten toont de haan zich een echte gentleman: hij kijkt eerst even toe en eet pas mee als alle hennen iets hebben gehad. Mochten de meisjes niet meteen doorhebben waarvoor ze moesten komen, dan neemt hij het lekkers in zijn snavel, om het daarna demonstratief weer te laten vallen. Een pasje naar achteren en een uitnodigende beweging naar voren: aha, de dames snappen het.

Een haan neemt ook zorgen uit handen. Een hen die net een ei heeft gelegd en dus tijdelijk van de groep weg is geweest, zal voor het hok luid het typische “Joehoe, ik heb een eitje gelegd, waar zijn jullie nou”-gekakel laten horen. Dat geluid is voor de haan genoeg om van verre naar deze dame toe te komen sprinten, met haar mee te kakelen en haar vervolgens terug te leiden naar haar vriendinnen.

Nageslacht

Een viriele haan paart één of meerdere keren per dag met elk van de hennen uit zijn toom. Dat klinkt een beetje oversekst, maar de paring – het zogenoemde ‘treden’ – is geen tijdrovende bezigheid. De haan loopt een paar keer met een omlaag gestrekte vleugel in cirkeltjes om de kip van zijn keuze heen, hij doet er een paar danspassen bij, maakt een koerend geluidje en zet zijn veren op. De hen hurkt gewillig. Dan grijpt hij haar in de nek, bespringt haar, de cloaca’s (geslachtsorganen) van kip en haan worden tegen elkaar aan gedrukt en een seconde later is het alweer gepiept. Even de veren uitschudden, op naar de volgende.

Een haan weet feilloos wanneer een van zijn dames zich aan haar voornaamste taak wijdt: het uitbroeden van zijn nageslacht. Als een broedse kip van haar eieren af komt om eventjes een graantje mee te pikken, wordt ze zonder pardon en onder luid gekrakeel weer terug naar haar nest gebonjourd.

Maar als de eieren eenmaal zijn uitgebroed en er donzige kuikentjes rondlopen, vindt de haan zijn inbreng wel welletjes geweest. Naar zijn kroost kijkt hij niet op of om. Opvoeden is (ook) in de kippenwereld een taak van moeders.

Kader 1

Gewelddadige kippenseks

Ook in de bio-industrie moeten hanen met hennen paren om voor nageslacht – dus voor nieuwe bio-industriekippen – te zorgen. Uit onderzoek van de Animal Sciences Group van de Wageningen Universiteit is gebleken dat deze dieren hun natuurlijke baltsgedrag goeddeels kwijt zijn. De hanen verleiden en imponeren de hennen op geen enkele manier en de hennen zijn ook niet bereid de haan toe te laten. Het ‘treden’ gebeurt wel, maar met geweld. Ernstige verwondingen, soms met dodelijke afloop, zijn het gevolg. Eerder was al bekend dat de onnatuurlijke omstandigheden in de bio-industrie leiden tot veren- en cloacapikken en kannibalisme. Om de schade te beperken, worden de snavels geknipt.

Kader 2

Hennetje-de-voorste

Wie een paar kipjes in de achtertuin wil houden vanwege het gezellige gescharrel en het verse eitje op zondagmorgen, heeft niet per se een lawaaierige haan nodig. Hennen redden zich ook zonder man. Er is dan meestal wel één (dominante) hen die de rol van haan gaat overnemen. Zij loopt voorop, houdt de hennen bij elkaar en bepaalt wanneer er gegeten en op stok gegaan wordt. Soms ontwikkelt zo’n potige tante zelfs een schor gekraai. Als er in een damestoom ineens een jonge haan geplaatst wordt, dan zal die meestal niet direct geaccepteerd worden. De hennen verkiezen het ‘hennetje-de-voorste’ dan voorlopig boven het onvolwassen haantje. Het is dan ook beter om in zo’n toom een wat oudere haan te plaatsen.

Kader 3

Hanenoverschot

Kleine haantjes worden groot. Als ze een paar maanden oud zijn, willen ze hun eigen toom beginnen. Wanneer er dan geen loslopende jonge hennetjes zijn of te veel concurrentie van andere hanen, loopt dat onherroepelijk uit op confrontaties, niet zelden op leven en dood. Van oudsher belanden jonge haantjes daarom op het bord. Wie een broedse kip bevruchte eieren laat uitbroeden, moet dus van tevoren bedenken wat hij met het hanenoverschot gaat doen. De haantjes ruilen, zelf slachten of naar de poelier brengen is voor sommige mensen een oplossing, de beestjes dumpen in het bos of over het hek van de kinderboerderij zetten is dat nooit. De hanen het zelf maar laten uitvechten is bepaald dieronvriendelijk. Wie geen goed plan heeft voor zijn jonge hanen, zou niet aan een nestje moeten beginnen.
© 2009 - 2019 Hobbyboerin, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De kip als hobbydierDe kip als hobbydierKippen houden kan een fijne bezigheid zijn. Natuurlijk is het aangenaam om van uw eigen kippen dagelijks verse eieren te…
Wanneer leggen kippen eieren?Wanneer leggen kippen eieren?Bij het houden van kippen zijn de eieren een leuke bijkomstigheid. Maar hoeveel eieren legt een kip eigenlijk? Bepaalde…
Wanneer gaan kippen broeden?Wanneer gaan kippen broeden?Als er een aantal eieren in het nest ligt is de kans groot dat er een kip op gaat zitten. Als na een dag of vier de hen…
Kippen houden in de tuin en salmonellaKippen houden in de tuin en salmonellaEen groeiend aantal kippen en ander pluimvee leeft in de achtertuin van een huis in plaats van op de boerderij, als huis…
Kippenrassen: De YokohamaWereldwijd is er een willekeur aan kippenrassen te vinden. Al deze hoenders zijn afstammelingen van het wilde Bankivahoe…

Reageer op het artikel "Haantjesgedrag: over de rangorde in een toom kippen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reacties

Paula van Meenen, 15-11-2015 18:02 #7
Onze haan jaagt al een paar weken 's-avonds de 2 hennen het leghok in en gaat pontificaal op stok boven de ingang naar het leghok. Hij wil ze duidelijk niet op stok hebben. Wat kan de oorzaak zijn?

Ciska, 16-05-2014 09:32 #6
Volgens mij heb ik 2 hanen en 3 hennen en nu 6 kuikens.
Maar wat me opvalt dat een haan kukelt en de ander wat een haan lijkt niet. Kan dat gebeuren? is de haan die kukelt nu zo dominant en de andere bang is om te kukelen? Want er kukelt echt maar een terwijl hij wel kam en lellen heeft. Het zijn twee van vorig jaar april. Die niet kukelt is ook iets kleiner.

Maggie, 07-08-2012 18:27 #5
Mijn hen is nu 3 dagen broeds en zit sinds 1 1/2 dag op eieren, Nu is ze vandaag ergens erg van geschrokken en is minstens 2 1/2 uur van de eieren af geweest. Ik heb haar daarna weer teruggezet en ze zit weer te broeden.Komen die eieren nu nog wel uit of moet ik er weer nieuwe onder leggen,
Bij voorbaat dank voor uw reactie.
Maggie

Aandeweg, 12-07-2012 12:27 #4
Bij mij op de camping is een haan komen aan lopen, hij is van niemand, hoe moet ik hem behandelen en wat eet hij?

Hetty, 19-05-2012 07:56 #3
Op dit moment heb ik een New Hampshire hennetje wat aan het broeden is. De twee andere hennen niet. Nu is de haan agressief t.ov. beide andere hennetjes en jaagt ze steeds weer het nachthok in. Heeft dit te maken met de broedsheid van de ene kip of is er wellicht een andere oorzaak?

An, 15-03-2010 23:33 #2
Leuk artikel. Heb wel een vraag of jullie mij zouden kunnen helpen met wat extra info.
Wij hadden een hen van nu ongeveer 2 jaar en een andere hen die in augustus broeds werd. In september zijn er 3 kuikens uitgekomen waarvan 1 nu (maart) een haan blijkt te zijn. Dit ging goed tot een kleine week geleden. Die dag kregen de dominante hen en de haan ruzie, waarbij de hen zich heeft overgegeven, want ze ging plat op de grond liggen en is sinds die dag doodsbang voor de haan.
De haan valt haar nu regelmatig aan, maar ik heb geen idee of dit een "machtsstrijd" is of dat hij haar wil treden en dit maar niet voor elkaar krijgt. de andere hennen treedt hij zonder moeite en als dat niet lukt laat hij ze lopen en probeert het later nog een keer. Hij pikt alleen deze hen in haar kam, die groot is uitgevallen, en haar kop. Zie hem haar ook niet van achteren naderen, maar gaat steeds meteen voor de kop. De hen gaat wel meteen op de grond liggen als ze merkt dat ze geen kant op kan.
Heeft u tips over hoe dit op te lossen zodat we de haan niet weg hoeven te doen dan hoor ik die graag. Het is een mooi beestje en het zal me pijn doen als we hem weg moeten doen.

Bij voorbaat dank.

Drem, 12-05-2009 23:43 #1
Wat een ontzettend goed en leuk artikel. Heb het met veel plezier gelezen!
Groetjes, Drem (infoteur)

Infoteur: Hobbyboerin
Gepubliceerd: 23-04-2009
Rubriek: Dier en Natuur
Subrubriek: Huisdieren
Reacties: 7
Schrijf mee!