Lentekruiden: Speenkruid, Sleutelbloem en Maarts viooltje

Voorjaar! Lente! Licht en verborgen warmte. De mens ontwaakt, elk jaar herboren. En zo doen ook de planten. Geel, ongrijpbaar groen en fijnzinnig blauw. Speenkruid, leverbloempje, sleutelbloem en maarts viooltje! Geur, kleur en geluk.

Speenkruid

Begin Maart kun je ze al bewonderen, de eerste gele speenkruidbloempjes van het nieuwe jaar. Voor mij, het kruid van het vroege voorjaar, deze Ficaria verna. In het verleden werd het plantje nog al eens vergeleken met de Stinkende gouwe, zo noemde Dodoens het Kleine gouwe, een oude franse benaming is Petite chelidoine en een engelse naam is Lesser-celandine. Niet verwonderlijk die vergelijking want het zijn allebei planten die, zo vroeg al, mooi fris groen zijn en geel bloeien. Al lijken ze verder helemaal niet op mekaar. In 1644 schreef Dodoens reeds dat de wortelkens met aanhangende greynkens van het Speencruydt te ghebruycken zijn om de speenen te genesen: want de speenen oft anbeyen met het sap van dit cruydt met wijn oft pisse van den krancken (ja, je leest het goed) ghemengelt zijnde, dikwijls gewassen ende ghenet, worden kleynder ende in een getrocken ende verdroogen heel. Kommentaar: een kruid laten trekken in urine van de persoon in kwestie vind ik een boeiende gedachte. En met die kruidenthee als compres kun je dan je aambeien of speen behandelen. Een andere oude interessante naam voor het Speenkruid is Haneklootjes, de mensen zagen in de langwerpige verdikte wortels een gelijkenis met de teelballen van een haan. Dat lijkt mij beter getypeerd dan de overeenkomst met aambeien. Volgens de signatuurleer (het uiterlijk van een plant geeft aan voor welke ziekte het kruid gebruikt kan worden) zou Speenkruid dus niet alleen goed moeten zijn tegen aambeien maar ook tegen teelbalkwalen of, met enige fantasie, tegen te zwak zaad. Oude kruidenboeken lezen, prikkelt misschien niet direct het lichaam maar in elk geval de geest.

Leverbloempje of Hepatica nobilis

Het zeldzame leverbloempje en het groot hoefblad bloeien ook in Maart. Grote kontrasten zijn het in mijn kleine tuinwereld tussen de teerblauwe leverbloempjes en de forse vuilroze bloemknotsen van het hoefblad. Toch ook overeenkomst want het zijn allebei planten die bloeien voor ze blad krijgen. Hepatica nobilis werd zelfs Bloempje voor blad genoemd of La fille avant la mère, de Nederlandse en de Latijnse naam verwijzen naar zijn leverstimulerende werking. Een apothekersboek uit 1747 zegt dat de bladeren en bloemen ‘de geelzucht genezen, den zaadloop, als ook de gebreken van de huid’. Medicinaal wordt het plantje niet meer gebruikt, maar vele hedendaagse leverkruiden zoals Paardebloem en Artisjok worden vandaag nog steeds om hun zuiverende werking bij huidaandoeningen gebruikt.

De woekerende Petasitis officinalis was en is veel bekender en beruchter als gebruiksplant. Deze Pestwortel zoals de plant genoemd werd, geeft al aan dat hij voor geen kleine ziekte vervaard was. In 1747 klonk het nog zo ‘Pestwortelen worden in alle besmettelijke ziekten geprezen. Boven dat betonen ze grote krachten, ze doen de Pis ontlasten, de Maandstonden bevorderen, de Wormen doden en de quaadaardigen Verzweringen genezen.’ Hedendaags wordt hij vooral als krampwerende pijnstiller gebruikt bij menstruatie- en andere pijnen.

Sleutelbloem

Een andere plant die in het voorjaar tuin en weiland opvrolijkt is de Stengelloze en andere sleutelbloemen. Vorig najaar heb ik er heel wat gescheurd, die kleine rosetten lijken nu het eerst te willen bloeien. Een bos bedekt met gele sleutelbloemen is een van mijn voorjaarsgeneugten. Nog meer genot geven ze als je de oude verhalen over deze Primula’s kent. Een Griekse jongeling Paralysos genoemd, was zo bedroefd over de dood van zijn bruid, dat de goden, bewogen door deze grote liefde, hem in een Sleutelbloem veranderde. Interessante geschiedenis maar of die jongeling daarmee gelukkig was, vertelt het verhaal niet. Wel werd daarmee de oude naam Herba paralysis, een kruid tegen verlammingen verklaard. Mogelijk zijn veel van die vreemde verhalen ook ontstaan om medicinale en andere nuttige informatie beter te kunnen onthouden. Hildegard, 12de eeuw, noemde de plant Hemelsleutel of Hymelsloszel, een naam die zou komen van de gevallen sleutelbos van Sint-Pieter en nog verder teruggaand van de Germaanse godin Freya. De plant zou de sleutel zijn naar de verborgen schatten, naar het geluk en de wijsheid. Zo iets als een nieuwe lente en een nieuwe hoop. Meer aardse benamingen zijn Eierkruid, Koekebloem en zelfs Pannekoekjes, omdat de bloemen ook in de pannenkoeken en koekjes meegebakken werden. Ook Jacob van Maerlant in zijn ‘Naturen Bloeme’, een boek waarmee we in het middelbaar onderwijs belast werden, dichte over deze bloem:

Primula dats een kruut
Tierste dat te lentin coemt uut,
Ende taleerst dat bloemen draghet.
Dit cruut,alsmen ons gewaghet,
Ghedronken met roeden wine,
Dats volmaeckte medicine
Ghedronken in alre noet
Jegent swaer evel goet.

Maarts viooltje

Maart is niet alleen de tijd van sleutelbloemen, maar ook van berkensap, sleedoornbloemen en maartse viooltjes. De Verstandige Hovenier (1672) schrijft dat 'men de schoone, welriekende Vioelen in maert vergaedert. ‘t Sap in de ooghen gedaen, verdrijft de donckerheydt, verklaert het ghesicht, verdrijft oock de vlecken in de oogen. Een krans van Vioelen op het hoofd gedraegen of daer aen geroken, verdrijft de donckerheydt'. Het lijkt wel alsof het Maartse viooltje zowel voor lichamelijke donkerte (oogproblemen) als voor geestelijke donkerte (depressie) goed was. Hedendaags is zijn medicinale reputatie sterk verminderd. Hij wordt nog wel eens gebruikt als slijmoplossend middel bij verkoudheid en bronchiale aandoeningen. Een romantische bloementhee krijg je door de bloemen te mengen met Echte kamille, Klaproos, Kaasjeskruid en Toortsbloemen. Het plukken en drogen van al die bloemen, zeker van het Viooltje is op zich een spirituele oefening in geduld, zeker nuttig in onze jachtige tijd. Toch ook wel barbaars om al die minuscule zeldzame bloempjes zomaar te plukken.