Traumatische seks en andere standjes: hoe insecten het doen

De meeste insecten copuleren op de manier die voor ons normaal is: het mannetje bestijgt het vrouwtje en brengt zijn penis in haar vagina. Omdat de transfer van sperma soms uren duurt, hebben de uiteinden van het lichaam van het mannetje gemodificeerde grijporgaantjes die vastklikken op specifieke delen van de uiteinden van het lichaam van de vrouwtjes. Sommige insecten echter copuleren op een andere manier.

Insectenpenis

De insectenpenis, ook wel aedeagus genoemd, bestaat uit een uitwendig en een inwendig deel. Het eerste heeft gewoonlijk een sterk verharde huid, maar de huid van het tweede, dat betrokken is bij de overdracht van sperma, is meestal weinig verhard en dit deel is in rust ingeklapt binnenin het uitwendige deel. Dit tweede deel is een vaak langgerekte structuur dat verschillende namen heeft: endofallus, flagellum of vesica.

Copulatie

De extrusie van de penis is een proces dat uit twee stadia bestaat: eerst komt de uitwendige penis uit het abdomen (de buik) te voorschijn, en vervolgens wordt de endofallus uitgestulpt. Tijdens de copulatie wordt de gehele penis in de geslachtsopening van het vrouwtje gebracht.

Behalve uit dit mechanische proces, bestaat de copulatie bij insecten, net als bij andere dieren, ook uit zintuigelijke stimulatie. Het mannetje kan hierbij het vrouwtje aaien of bekloppen, in het lichaam of poten van het vrouwtje bijten, met de voelsprieten wapperen, geluid produceren of met delen van zijn genitaliën stoten of vibreren - gedragingen die het vrouwtje gedurende de copulatie blijken te stimuleren.

Spermaoverdracht

In de meeste insectensoorten wordt het sperma in de vorm van een pakketje, het zogenaamde spermatofoor, in de vagina gebracht, of rechtstreeks in de spermatheca, een ruimte waarin het vrouwtje het sperma bewaard. In enkele insecten, waaronder enkele Heteroptera (wantsen), Coleoptera (kevers), Diptera (vliegen en muggen) en Hymenoptera (bijen, wespen, mieren) wordt het sperma onverpakt overgedragen.

Spermaoverdracht vereist smering en, in insecten die spermatoforen gebruiken, het verpakken van sperma. Uitscheidingen uit de manlijke klieren dienen beide functies en soms zorgen ze ook voor energie voor het spermaonderhoud, reguleren ze de vrouwelijke fysiologie en dienen ze in sommige soorten als voedsel voor het vrouwtje. De uitscheidingen uit de manlijke klieren kunnen een of twee belangrijke responsen in het vrouwtje teweeg brengen door de vrouwelijke hemolymfe binnen te gaan en op haar zenuw- en endocriene systeem in te werken: induceren van de ovipositie (het leggen van eieren) en/of onderdrukking van seksuele ontvankelijkheid.

Standjes

• Op zijn hondjes - Dit ons welbekende standje (zie foto boven) komt veel voor, maar is lang niet de enige manier van copuleren bij insecten.
• Rug-aan-rug - Bij dit standje keert het mannetje, nadat hij zijn penis in het vrouwtje heeft gebracht, zich een halve slag om zodat hij met zijn rug naar haar toe staat (of hangt). Dit komt veel bij wantsen voor, maar ook bij vlinders en andere insecten.
• Wiel - Het wiel-standje is typisch voor libellen en waterjuffers. Het mannetje grijpt het vrouwtje met tangen aan het uiterste uiteinde van zijn lange lijf vlak achter haar kop vast, waarna zij haar geslachtsopening, die zich dicht bij het eind van haar lichaam bevindt, naar de penis van het mannetjes brengt. Deze is niet aan het eind van zijn lichaam, maar vlak achter het borstdeel, dus daar waar het lange, dunne deel van het lichaam begint. Dan brengt hij zijn penis bij haar naar binnen.

Traumatische inseminatie

Hoewel de meeste insecten copuleren zoals hierboven is aangegeven, zijn er enkele soorten die het op een heel andere manier doen.

De bedwants of wandluis, Cymex lectularius (Orde: Hemiptera; Familie: Cimididae) bedrijft een vorm van copulatie die traumatische inseminatie wordt genoemd. Het mannetje dringt hierbij niet het vrouwtje binnen via de geslachtsopening, maar steekt zijn penis zomaar ergens in het lijf van het vrouwtje, waarbij het sperma in het lichaam terechtkomt en er in circuleert tot het vanzelf bij de eitjes terechtkomt, en ze vervolgens bevrucht.

Ander insecten die traumatische inseminatie bedrijven behoren tot de orde der Strepsiptera. Van deze orde bestaan ongeveer 400 soorten die alle nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn. Ze zijn parasieten die op andere insecten leven, voornamelijk solitaire bijen en hemiptera. Het volwassen vrouwtje is made-achtig, heeft geen ogen, poten of voelsprieten en blijft na haar laatste vervelling binnen de laatste larvenhuid leven. De mannetjes, die wel kunnen vliegen, verpoppen binnen de gastheer en vliegen weg om een vrouwtje te vinden. Het mannetje bevrucht het vrouwtje door de membraan van het broedkanaal te doorbreken dat zich net onder haar thorax (borst) bevindt, en welke de ruimte is tussen de eigenlijke huid van het vrouwtje en de laatste larvale huid. De spermatozoiden vinden vanzelf de weg naar de geslachtsopening waarna de bevruching plaatsvindt.