InfoNu.nl > Dier en Natuur > Natuur > Lichtgevende organismen

Lichtgevende organismen

Lichtgevende organismen Over de hele wereld bestaan er verschillende organismen die zelf geproduceerd licht uitstralen. Dit verschijnsel heet 'bioluminescentie', het licht wordt gevormd door een chemische reactie waarbij energie vrijkomt. Andere organismen hebben bioluminescerende (lichtgevende) bacteriën in hun lichaam waardoor ze licht kunnen maken. Al deze organismen leven in een donkere omgeving, of zijn 's nachts actief. De kleuren licht verschillen per organisme en soort van blauw, blauw-groen en geel-groen tot soms rood of rood-paars. Er is nog veel onduidelijkheid over de functie van dit licht geven. De meeste organismen lijken het licht te gebruiken als lokmiddel om zich te kunnen voortplanten, of juist als afweermiddel tegen vijanden. Andere redenen kunnen zijn het zoeken en/of lokken van voedsel/prooi, communicatie tussen soortgenoten (bv. om te waarschuwen voor vijanden) en camouflage.
Vuurvlieg / Bron: Yikrazuul , Wikimedia Commons (CC BY-3.0)Vuurvlieg / Bron: Yikrazuul , Wikimedia Commons (CC BY-3.0)

Vuurvlieg

Een van de bekendste dieren die zelf licht geeft is de vuurvlieg (Lampyridae) ook wel glimworm genoemd, toch is het een kever. Er zijn over de hele wereld veel soorten lichtgevende kevers (± 2000) bv: de grote glimworm, kleine glimworm, kortschildglimworm en de kniptor. Ze hebben lichtorganen in hun onderlichaam, de kleur van het licht die deze kevers geven is over het algemeen geel-groen.

De vrouwtjes kunnen bij de meeste soorten niet vliegen, zij hebben geen dekschilden en vleugels zoals de mannetjes en lijken dan ook behalve hun kop en poten veel op de larve. Deze vrouwtjes geven 's nachts licht als ze een mannetje zoeken voor de voortplanting. Bij een ander soort maken juist de mannetjes lichtflitsen om een vrouwtje te lokken, de vrouwtjes geven daarna met een (andere) lichtflits een reactie.

Niet alleen de volwassen vuurvlieg maar ook de eieren, poppen en larven geven licht, ze doen dit gewoonlijk als ze worden aangeraakt, om zo vijanden af te weren. Dit is vooral nuttig aangezien vuurvliegen het grootste deel van hun leven (± 2 jaar) larve zijn en 's nachts veel naar voedsel zoeken. Volwassen vuurvliegen eten niet of nauwelijks en leven na de voortplanting nog rond de twee weken. Sommige soorten geven geen licht, ze zijn vooral overdag actief en gebruiken (waarschijnlijk daarom) feromonen in plaats van licht. Zowel de mannetjes als de vrouwtjes kunnen bij deze soort niet vliegen.

Miljoenpoot

In bijna elk land komen miljoenpoten voor, deze behoren tot de klasse 'geleedpotigen'. Ze leven onder de grond en kruipen alleen naar boven om eten te zoeken of om zich voort te planten. Als ze zich bedreigd voelen, rollen ze hun bepantserde lichaam snel op (net als een pissebed), of scheiden giftige gassen uit om de vijand op af te weren. Er bestaat één soort miljoenpoot die behalve gif, ook groenachtig licht produceert: de motyxia, van deze soort bestaan er 8 verschillende, die uitsluitend in Californië voorkomen. Vooralsnog wordt aangenomen dat ze het licht gebruiken als afweermiddel.

Mycena chlorophos / Bron: Self, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)Mycena chlorophos / Bron: Self, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)

Paddenstoelen

Er zijn tot nu toe 71 soorten lichtgevende paddenstoelen bekend. De meesten behoren tot het geslacht 'Mycena', zoals de 'Mycena luxaeterna' (eeuwigdurend licht) en de 'Mycena luxperpetue' (altijd durend licht) en geven constant een geelgroen licht af, overdag is dit alleen niet te zien. Deze soorten komen voor in Japan, Brazilië, Australië en in de Verenigde Staten.

Ook in Nederland bestaan er een paar: de lantaarnzwam (Omphalotus illudens) en de echte honingzwam (Armillaria mellea). Door deze laatste paddenstoelsoort (een boomparasiet), gaat soms zelfs het hout waarop hij groeit lichtgeven. Vermoed wordt dat paddenstoelen licht gebruiken om dieren aan te trekken, met als doel dat bij aanraking van de paddenstoelen, de sporen (zaden) op de dieren vallen en zich zo verspreiden.

Zeevonk / Bron: Hans Hillewaert, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)Zeevonk / Bron: Hans Hillewaert, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)

Plankton

Zeer kleine organismen die in water leven zoals algen (eencelligen) en bacteriën worden plankton genoemd. Veel soorten plankton geven blauw of groenachtig licht. Bijvoorbeeld zeevonk (Noctiluca scintillans), dit is een doorzichtige eencellige alg (zonder bladgroen), die veel voorkomt in de Noordzee, bij beweging straalt hij licht uit. Als er zich veel van deze eencelligen bij elkaar bevinden, zijn er blauwe lichtgevende delen in zee, of lichtgevende brekende golven aan de kust te zien.

Diepzeevissen

Alle vissen die onder de 150 meter diep leven, vallen onder de diepzeevissen, daar is zeer weinig tot geen licht. Veel diepzeevissen beschikken over lichtgevende organen op het lichaam of in de bek, die ze meestal gebruiken om prooi aan te trekken. Enkele lichtgevende diepzeevissen zijn lantaarnvissen en de diepzeehengelvis. Voor zover bekend, bestaan er ongeveer 250 soorten lantaarnvissen. Veel lantaarnvissen zijn vrij klein (c.a. 5 cm) en leven in scholen. 's Nachts zwemmen ze soms naar het oppervlak voor voedsel (plankton). Hun lichtorganen bevinden zich verschillend per soort op hun kop, aan de zijkanten van hun lijf, op de vinnen, rug of in de bek. Ze gebruiken het licht niet alleen om prooi mee te lokken, maar ook elkaar, om te kunnen paren of om te zwemmen in scholen. Een lichtflits gebruiken ze vermoedelijk om vijanden af te schikken of af te leiden.

Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)
De diepzeehengelvis (Ceratioidea) leeft op een diepte tussen de 300 en 4000 meter, daar waar geen licht meer is. De vrouwtjes zijn ongeveer 8 cm lang en hebben een soort hengel op hun kop, in het uiteinde zitten lichtgevende bacteriën. Zij proberen met de lichtgevende hengel prooi dicht naar hun bek toe te lokken en zuigen ze vervolgens snel naar binnen op. De mannetjes zijn maar ± 2cm groot, hebben geen hengel op hun kop en geven geen licht. Zij zoeken een vrouwtje en groeien dan ergens aan haar lichaam vast. Via het bloed van het vrouwtje krijgt het mannetje (of meerdere mannetjes) haar opgegeten voedsel binnen.

Haaien

Ongeveer 50 verschillende soorten haaien kunnen licht geven. Veel haaien die in diep water leven gebruiken het licht om prooi mee te lokken, zoals de grootbekhaai (Megachasma pelagios) dit doet met een lichtgevend gedeelte in zijn bek. Verder geven haaien licht om als camouflagemiddel te dienen, dit wordt 'counterillumination' of 'countershading' genoemd. Van bovenaf naar de zee kijkend, is de zee donker en is een (donker gekleurde) haai niet zichtbaar, maar vanuit de zee, onder de haai, naar de lucht kijkend, is zijn silhouet wel zichtbaar. De donkerbuiklantaarnhaai en de zwarte doornhaai' hebben 'fotophoren' op hun (donkere) buik. Hun buik wordt verlicht waardoor ze vrijwel onzichtbaar worden voor dieren die onder deze haaien zwemmen.

Parelkwal / Bron: Mark Norman / Museum Victoria, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)Parelkwal / Bron: Mark Norman / Museum Victoria, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)

Kwallen

Voorbeelden van neteldieren die licht uitzenden zijn de Parelkwal en de Kristalkwal, ze doen dit bij verstoring. De parelkwal (Pelagia noctiluca) die tot de klasse 'schijfkwal' behoort, heeft een doorsnede van 10 cm, 8 tentakels en 8 neteldraden die tot 3 meter lang kunnen worden. Behalve dat de kwal giftig is en bij aanraking veel pijn en jeuk kan veroorzaken, straalt hij bij dreigend gevaar een rood- paarsachtige kleur licht uit. Hij komt vooral veel voor in de Middellandse Zee, Atlantische Oceaan en in de Rode Zee.

De kristalkwal (Aequorea victoria) behoort tot de klasse 'hydroȉdpoliep, deze maakt blauwe lichtflitsen, die door het fluorescent eiwit GFP (Green fluorescent Protein) worden omgezet in groen licht. Dit eiwit wordt tegenwoordig veel gebruikt in de moleculaire biologie.

Inktvissen

Diepzee-inktvissen hebben fotophoren op hun lichaam, dit zijn kleine lichtgevende organen waarmee ze licht kunnen produceren zoals de dwerginktvis (Sepiolida). Ook de vampierinktvis uit de hel (Vampyroteuthis infernalis) een kleine inktvis heeft deze organen, bijna zijn hele lichaam is ermee bedekt. Hij kan er korte lichtflitsen en langer aanhoudend licht mee maken. Verder beschikt hij over lichtgevend inkt dat hij naar een vijand kan spuiten om hem af te schikken. Andere diepzee-inktvissen, bv. de Euprymna scolopes gebruiken lichtgevende bacteriën, die in hun lichaam zijn opgeslagen. Camouflage is bij inktvissen (net als bij haaien) meestal ook een reden voor het gebruik van licht.

Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)

Mens

Als laatste voorbeeld van lichtgevende organismen, zou de mens kunnen worden genoemd. Hoewel wij buiten ons lichaam licht maken, heeft het in het algemeen bijna dezelfde soort functies als bij andere organismen bv.; morse, verkeerslichten, vuurtoren, blauw licht om drugsgebruikers te weren, vuurwerk, rood licht bij een prostituee en neonreclame.

Slechts een aantal lichtgevende organismen zijn hier genoemd en de meeste zijn nog niet ontdekt, toch lijkt het duidelijk dat licht een natuurlijk en universeel communicatiemiddel is, dat op vele manieren ingezet wordt.
© 2013 - 2017 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Kwallen (of eigenlijk: Cnidaria)Kwallen (of eigenlijk: Cnidaria)Het is dit keer de beurt aan de Cnidaria, de volgende groep organismen in de reeks volgens de evolutie van het dierenrij…
Zeevonk  Lichten van de zee door luciferase in planktonZeevonk Lichten van de zee door luciferase in planktonOp een warme zomeravond kan het gebeuren dat de zee oplicht. Een wonderschoon gezicht voor de wandelaar op het strand. W…
Biologie: De vier rijkenEr zijn ontzettend veel soorten organismen. Wanneer organismen op elkaar lijken en zich met elkaar kunnen voortplanten,…
Diepzeehengelvis  monster met een lampjeDiepzeehengelvis monster met een lampjeDe diepzeehengelvis is een monster met een lampje, die prooien kan verschalken die groter zijn dan zijzelf. Het mannetje…
Wat is Biologie?Biologie is een studie over organismen. Organismen zijn alle levende wezens. Hierbij kunt u bijvoorbeeld denken aan bact…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Alan Rockefeller, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)
  • http://www.scientias.nl/lichtgevende-haai-maakt-zichzelf-onzichtbaar/9635/
  • http://www.scientias.nl/lichtgevende-miljoenpoot-houdt-vijand-op-afstand/47299/
  • http://www.npowetenschap.nl/nieuws/artikelen/2011/september/Lichtgevende-miljoenpoten.html
  • http://www.livescience.com/14939-glowing-mushrooms-discovered-brazil.html
  • http://www.marbef.org/wiki/GFP
  • http://www.natuurinformatie.nl/nnm.dossiers/natuurdatabase.nl/i001391.html
  • http://www.natuurbericht.nl/?id=6340
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Bioluminescentie
  • Afbeelding bron 1: Yikrazuul , Wikimedia Commons (CC BY-3.0)
  • Afbeelding bron 2: Self, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)
  • Afbeelding bron 3: Hans Hillewaert, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)
  • Afbeelding bron 4: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)
  • Afbeelding bron 5: Mark Norman / Museum Victoria, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)
  • Afbeelding bron 6: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)

Reageer op het artikel "Lichtgevende organismen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reactie

N. Berger, 13-09-2016 14:13 #1
Vannacht werd ik wakker van gekriebel op mijn arm. Ik zag toen kleiner groene lichtjes. Ik vond toen een duizendpoot. Kan dit?

Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 20-09-2016
Rubriek: Dier en Natuur
Subrubriek: Natuur
Bronnen en referenties: 15
Reacties: 1
Schrijf mee!