Antitankgracht: langste beschermd landschap van Vlaanderen

Ten Noorden van Antwerpen ligt een overblijfsel van de Tweede Wereldoorlog: de Antitankgracht. Het langste beschermd landschap van Vlaanderen, een lintvormig natuurgebied tussen Berendrecht en Oelegem, waar men heerlijk kan wandelen. En dat bovendien tegen eind 2011 een waar fietsparadijs zal zijn, dankzij de aanleg van twee nieuwe stukken.

De Antitankgracht

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werd tussen de Schelde (Berendrecht) en het Albertkanaal (Oelegem - Ranst) de Antitankgracht aangelegd als verdediging tegen een mogelijke Duitse inval. De verdediging van de stad Antwerpen vond plaats vanuit een groot aantal forten, maar een hindernis voor Duitse tanks ontbrak. Daarom werd er tussen een aantal bestaande forten een gracht gegraven, die pantserwagens onmogelijk konden oversteken. Het water in de gracht was afkomstig uit het kanaal Dessel - Turnhout- Schoten. De gracht wordt vaak ten onrechte Antitankkanaal genoemd. Ondanks zijn naam gracht gaat het dus wel degelijk om stromend water. Aangezien er tussen het laagste punt (nabij Berendrecht) en het hoogste punt (nabij Brasschaat) een hoogteverschil is van 13 meter, werden er ook een aantal sluizen en sluisbunkers gebouwd. De constructie van de sluizen was zodanig dat indien de sluis zou vernield worden, de vijandelijke oever gedeeltelijk zou overstromen. De militaire betekenis van de gracht tijdens de oorlog bleef echter beperkt. Maar de historische waarde van de vijf overgebleven forten is nu onschatbaar. Zo is de munitielift van het fort van Oelegem bewaard gebleven, wat een zeldzaamheid is. Daarnaast is er ook nog een fort in Stabroek, eentje in Kapellen (fort van Ertbrand), eentje in Brasschaat en eentje in 's Gravenwezel. Verder zijn er ook 48 bunkers langs de Antitankgracht en 2 schansen (tussenforten), de schans van Smoutakker in Stabroek en de schans van Schilde.

Langste beschermd landschap van Vlaanderen

De gracht doorkruist zigzaggend Berendrecht, Stabroek, Kapellen, Brasschaat, Schoten, Sint-Job-in-'t Goor, 's Gravenwezel, Schilde en Oelegem. De Antitankgracht werd in 1993 beschermd landschap omwille van haar historisch, esthetisch en wetenschappelijk belang. De Antitankgracht is 33 kilometer lang en daardoor het langste beschermd landschap. Oorspronkelijk was de gracht 2 meter diep en 18 meter breed, nu ongeveer 6 meter breed. Sommige delen van de oorspronkelijke gracht zijn verdwenen door de havenuitbreiding, de bouw van dokken en de aanleg van autosnelwegen. Maar als natuurgebied is de Antitankgracht van onschatbare waarde. Verschillende forten en bunkers werden ingericht als comfortabele winterslaapplaats voor vleermuizen. In 2007 telde men bvb. meer dan 700 overwinterende vleermuizen in het fort van Brasschaat. Het kalkrijke beton van de forten is erg waardevol voor mossen,, varens en andere planten. De Antitankgracht biedt een ruime waaier aan landschappen: van schaduwrijke bossen en houtkanten tot rietkragen, heide, akkers en weilanden. Op de oevers groeien talrijke soorten bomen zoals de zomereik, de zwarte els en diverse wilgen. Vele van deze wilgen zijn gegroeid uit de oorspronkelijke oeverversteviging die in 1940 plaatsvond en waarvoor gebruik werd gemaakt van wilgentenen. Een levend stukje geschiedenis dus. Veel voorkomende struiken zijn sporkehout en Amerikaanse Vogelkers. In en om het water zijn heel veel dieren en planten te zien. In Brasschaat werden o.a. blaasjeskruid, grote waterweegbree, slangenwortel en waterdrieblad gevonden. In Kapellen zijn drijvende waterweegbree en vlottende bies aangetroffen, in Stabroek gekroesd fonteinkruid. Libellen, eendagsvliegen en vissen zijn overvloedig aanwezig. Het is ook de voortplantingsplaats van amfibieën als de bruine kikker, de alpenwatersalamander en de kamsalamander. Roofvogels komen zich in het ondiepe water wassen. Men treft er ook watervogels aan zoals de fuut, de ijsvogel, de meerkoet en het waterhoen. Het kalkhoudende water zorgt voor verschillende soorten mosselen, o.a. zoetwatermosseltjes. Langs de Antitankgracht werden meer dan 300 plantensoorten geteld, waaronder erg zeldzame waterplanten. Via jaagpaden en halfverharde fietspaden langs de Antitankgracht kan je genieten van de rust en de schoonheid van het gebied.

Ecologisch beheer en toeristische uitbouw

Om het unieke landschap van de Antitankgracht veilig te stellen en verder uit te bouwen heeft de Provincie Antwerpen een landschapsbeheerplan opgesteld. Hierbij primeren aandacht voor het ecologisch beheer van de gracht en de oevers, voor het behouden van het historisch erfgoed en het uitbaten van recreatieve mogelijkheden. De voorgestelde maatregelen zijn erg divers: snoeien van de houtkanten, ruimen van de gracht, terugdringen van streekvreemde planten en dieren (die hier vaak worden achtergelaten door de mens), beschermen van kwetsbare soorten, renovatie van militaire bouwwerken, herinrichten van gevaarlijke oversteekplaatsen, etc. Anderzijds heeft de Provincie ook recreatieve en toeristische plannen met de Antitankgracht. Er wordt nagegaan waar er infoborden zouden kunnen geplaatst worden. De ideale locaties voor inrijpunten worden in kaart gebracht. Dit zijn plaatsen waar je kunt parkeren of die goed bereikbaar zijn met het openbaar vervoer. Men kijkt ook waar men picknickplaatsen zou kunnen aanleggen. Men zou ook overgaan tot de aanleg van de missing links, dit zijn paden die dringend toe zijn aan opwaardering en die passen in het recreatieve fietsnetwerk in de Voorkempen. Concreet zijn er twee plannen. In augustus 2010 begint men met de aanleg van een 3,5 kilometer lang fietspad in Stabroek, dat klaar zou moeten zijn in oktober. Ook wordt Stabroek de eerste toeristische "onthaalpoort" van de fortengordel en dus ook van het beginpunt van de fietsroute langs de antitankgracht. Deze onthaalpoort zal infoborden bevatten en er komt ook al zeker een fietsenstalling naast het fort. Er zal ook een link worden gelegd naar het Ravenhof en daar zal dan waarschijnlijk een grote parking voor auto's komen. In het fort van Stabroek worden nu reeds een aantal evenementen georganiseerd. Zo kan men er nu reeds paintballen en binnenkort kan men er ook aan laserkleiduifschieten gaan doen. Meer info hierover vindt u op www.stafort.be. Later zal er ook aan het fort van Oelegem, het eindpunt van de fietsroute, een "onthaalpoort" worden gezet. In 2011 wordt gewerkt aan het stuk tussen Brecht en Schoten. Dit alles moet wel gebeuren rekening houdend met het landschap, de natuur en de cultuurhistorische elementen. Bedoeling is er een nieuwe toeristische troef van te maken voor de Provincie Antwerpen.

Bezienswaardigheden om en rond de Antitankgracht

Je kan de Groene Haltewandelroute "Antitankgracht" afleggen. Meer info hierover vind je op www.groenehalte.be.
Ook een fietstocht via het fietsknooppuntennetwerk is mogelijk. Hiervoor kan je terecht op www.antwerpsekempen.be.
De meeste militaire bouwwerken zijn niet vrij toegankelijk. Het Fort van Oelegem, het enige beschermde monument in het beschermde landschap, kan elke zomer op aanvraag bezocht worden onder leiding van een gids. Indien je hiervoor interesse hebt, kan je terecht op www.natuur2000.be.
Langs de Antitankgracht vindt je volgende natuurgebieden en boscomplexen:

• de vijf forten, de bunkers, schansen, sluisen en sluisbunkers
• het Reigersbos in Berendrecht, bekend om zijn colonie blauwe reigers
• de Huzarenberg in Stabroek, een bos-en duingebied
• het Mastenbos in Kapellen, een gemengs bos op zandgrond
• het Wolvenbos in Kapellen, een privé-bos
• het Staatsdomein De Uitlegger, tussen Kapellen en Brasschaat
• het Militair Domein Klein Schietveld in Brasschaat
• het Staatsdomein De Inslag in Brasschaat
• het Gemeentelijk Park De Mik in Brasschaat
• het Domein La Garenne in Schoten, eveneens privé-domein
• het Domein 't Groot Kasteel in 's Gravenwezel, een oud kasteeldomein met heiderestanten
• het Provinciaal Domein Vrieselhof in Oelegem

Vele van deze natuurgebieden staan onder toezicht van natuurorganisaties als bvb. Natuurpunt.

Zin in een mooie wandeling midden in de natuur? Trek dan je wandelschoenen aan en verken de oevers van de Antitankgracht! Veel plezier!