Het gedrag van dieren: communicatie

De communicatiemethoden van sommige dieren zijn uiterst gecompliceerd. De geleerden bleken niet in staat er iets van te begrijpen. In andere gevallen slaagde men er in boodschappen te ontcijferen die waren vervat in dierlijke termen. Onnodig te zeggen dat gehoor, gezicht, smaak, reuk en tastzin elk een rol spelen in de communicatie bij dieren, soms in combinatie van twee of meer van deze vermogens, soms alleen. Opvallende voorbeelden daarin zijn de dolfijnen en de zogenaamde 'bijendans'.

Geluid als communicatiemiddel

Na de mens zijn de dolfijnen waarschijnlijk van heel het dierenrijk degenen die de kunst van het communiceren het best verstaan. Ze tsjirpen, maken klakkende geluiden, piepen en brengen een grote verscheidenheid aan klanken voort. Bovendien vormen ze bepaalde klanken soms samen tot een groep van geluiden, een soort morsecode. Ingewijden menen dat deze klankgroepen wel degelijk een boodschap inhouden. Daarom probeert men tegenwoordig dergelijke geluiden vast te leggen om erachter te komen of deze klanken al dan niet onderdeel van een 'taal' zijn. Als dat het geval zou zijn, wil men proberen deze taal te decoderen. Er zijn zelfs biologen die het niet onmogelijk achten dat de mens op een goede dag met de dolfijn zal kunnen 'praten', zoals hij het doet met andere mensen.

Reuk als communicatiemiddel

Niet alle dieren gebruiken het geluid als middel om met elkaar in contact te komen en lang niet allemaal geven ze bewust een boodschap door. Een bekende Duitse bioloog bijvoorbeeld bestudeerde eens het gedrag van kleine vissen in een vijver. Hij besloot de bewegingen van één bepaald visje te volgen. Daartoe ving hij het diertje en merkte het door middel van een prikje in zijn staartvin met een fijne naald. De prik was niet schadelijk, maar kleurde de staart zwart. Daarna voegde hij het visje weer bij zijn kameraadjes in de vijver. Nauwelijks was dit gebeurd of de hele school vissen haastte zich weg van het gemerkte diertje. Waarom? Kwam het door het kleurverschil of door iets anders? Het ene experiment volgde op het andere, tot men een mogelijk antwoord vond: als de huid van deze vissoort wordt beschadigd, komt er een chemische stof vrij. Andere vissen ruiken die stof, weten dat er gevaar dreigt en vluchten. Als deze vissen in het wild hadden geleefd, kon de chemische stof een teken zijn geweest dat een roofdier één van de vissen had gebeten.

'Taalverschillen' bij soortgenoten

Zoals dat ook het geval is bij de mens, spreken dieren die op een bepaalde plek van de aarde wonen, een andere 'taal' dan hun soortgenoten elders. In het grote Amerika bijvoorbeeld schijnen de kraaien minstens drie verschillende manieren van roepen te hebben. Zöologen die gevangen kraaien observeerden, ontdekten dat zulke kraaien een bepaalde roep hebben die de anderen doet wegvliegen; een andere wordt gebruikt als een kraai in een val is gevlogen; een derde wekt een vibratie op in de lucht wanneer kraaien zich verzamelen om zich tegen een roofdier te verdedigen. Toen deze 'taal' werd opgenomen en in het woud afgespeeld, reageerden de wilde kraaien erop alsof de geluiden afkomstig waren van echte vogels. Toen dezelfde geluiden in Frankrijk werden afgedraaid, reageerden de Franse kraaien óf helemaal niet, óf volkomen anders dan hun Amerikaanse broeders.

'Bijendans'

Eén van de boeiendste vormen van communicatie is waarschijnlijk de zogenaamde 'bijendans', ook wel 'waggeldans' genoemd: een zeer indringende en door de mens de best begrepen dierentaal (zie foto inleiding). Het werd 40 jaar geleden ontdekt door de Duitse bioloog Karl von Frisch, die hiervoor de Nobelprijs ontving. Een verkenner die terugkomt van een speurtocht naar honing, kan de andere bijen in de korf precies duidelijk maken waar ze de honing kunnen vinden. Sterker nog: de verkenner gaat hen niet voor, ze vinden zelf de weg.

Tijdens een experiment plaatste men bordjes met suikerwater op verschillende afstanden en in verschillende richtingen vanaf de bijenkorf. Eén bij kreeg een merkteken, opdat deze kon worden gevolgd, en werd vrijgelaten. De bij vloog naar de bordjes. Toen de bij naar de korf terugkeerde, observeerde men zijn gedrag via een plaatje rood glas dat in de wand van de korf was aangebracht. De bij voerde kleine dansbewegingen uit op de verticale honingraat en de andere werkbijen verdrongen zich rondom hem. Stond het suikerwater dan 15 m. ver, dan vloog de bij rond in kleine kringetjes, waarbij hij afwisselend naar links en naar rechts ging. Maar stond het suikerwater verder weg, dan danste de bij in de vorm van een acht en ging daarbij voor de ene lus naar links en voor de andere naar rechts. Bovendien 'zwaaide' hij met zijn staart als hij zich tussen beide lussen bevond. Hoe verder de afstand van het voedsel, hoe sneller de 'dans' van het getal acht werd uitgevoerd. Andere 'danspassen' gaven de richting aan waarin het voedsel zich bevond. Tenslotte verlieten de bijen de korf en vlogen regelrecht op het voedsel af!