InfoNu.nl > Dier en Natuur > Vogels > Het korhoen, een bedreigde vogel in Nederland en België

Het korhoen, een bedreigde vogel in Nederland en België

Het korhoen, een bedreigde vogel in Nederland en België Het korhoen heeft het moeilijk in Nederland en België en anno 2018 is er alleen nog maar een kleine populatie te vinden op de Sallandse Heuvelrug in Nederland en het Plateau van de Hoge Venen in België. De korhoenders leven daar in het wild. De populatie is echter erg klein en wanneer er niet wordt ingegrepen dreigen de korhoenders uit te sterven. De afspraak is om korhoenders voor Nederland en België uit Zweden te halen en bij te plaatsen op de Sallandse heuvelrug en de Hoge Venen om de populatie te redden.

Het korhoen

Het korhoen (Lyrurus tetrix) is een vogel uit de familie van de hoenders (Phasianidae) en een onderfamilie van de ruigpoothoenders (Tetraoninae). De afgelopen eeuw is de korhoenpopulatie sterk in aantal afgenomen en wordt anno 2018 in Nederland en België met uitsterven bedreigd. De Zweedse korhoenders lijken genetisch enigszins op het korhoen in Nederland en België en in 2015 is afgesproken om jaarlijks (tot 2021) maximaal 25 korhoenders uit Zweden, waar de populatie nog uit vele korhoenders bestaat, bij te plaatsen. Er zijn zeven ondersoorten van de ruigpoothoenders die op basis van morfologische kenmerken (zoals uitwendige bouw, vorm van organismen en organen) en geografisch voorkomen, van elkaar verschillen.

De zeven ondersoorten van het korhoen en het geografisch voorkomen
De Nederlandse korhoenders behoren tot de oorspronkelijke laagland-korhoenders van Noordwest-Europa, de Lyrurus tetrix britannicus. De andere soorten zijn:
  • Tetrao tetrix tetrix komt voor in Scandinavië, Noordoost-Siberië, Frankrijk, België en Italië;
  • Tetrao tetrix viridanus komt voor in Siberië en Zuidoost-Rusland;
  • Tetrao tetrix tschusii komt voor in Siberië, Mongolië en Rusland;
  • Tetrao tetrix baikalens komt voor in het oosten van Mongolië en in China;
  • Tetrao tetrix mongolicus komt voor in het noordoosten van Kirgizië (Centraal-Azië) en het westen van Mongolië;
  • Tetrao tetrix ussuriensis komt voor in het oosten van Rusland en in het noordoosten van China.

Inteelt
In 2004 is in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit door Alterra onderzoek verricht naar de genetische variatie en genetische drift van de korhoenders op de Sallandse Heuvelrug. De conclusie is dat het korhoen van de Sallandse Heuvelrug door inteelt in sterke mate genetisch achteruit is gegaan.

Algemene kenmerken

Het korhoen is een standvogel en overwintert in de winter niet ver van het broedgebied in de lente. Het volwassen korhoen eet vegetarisch voedsel zoals:
  • jonge heidescheuten;
  • naalden van dennenbomen;
  • grassen;
  • boomknoppen;
  • blauwe bosbessen;
  • vossenbessen (of rode bosbes);
  • kleine veenbessen.

Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)
De kuikens eten in hun eerste levensjaar alleen maar dierlijk voedsel. Het korhoen leeft langs de randen van moerassen, venen, heidegebied, en steppen wanneer er ook bomen aanwezig zijn.

Beschrijving korhoen

Het korhoen is ongeveer zo groot als een kip en heeft een duidelijk verschil in mannetje en vrouwtje wat betreft lichaamsvorm, -grootte en -kleur (seksuele dimorfie), zoals:
KenmerkMannetje korhoenVrouwtje korhoen
Grootte.49 tot 58 centimeter met staart.40 tot 45 centimeter met staart.
Kleur verenkleed.Glanzend blauwzwart.Warm bruin met donker grijze vlekken en een geelbruine bandering.
Vleugelstreep.Ja.Ja.
Staart.Witte onderstaart-veren en de twee staartveren die naar buiten zijn gekruld (liervormig).Korte, vierkante en licht gevorkte staart met vaak een roodachtige kleur.
Wenkbrauwen.Rode kamvormige wenkbrauwen.Geen wenkbrauwen maar gele bandering boven het oog.
Koprozen.Boven de ogen staan rode rozetten (koprozen) die tijdens de baltsperiode zijn opgezwollen.Boven de ogen staan roze rozetten.

Spectaculair baltsgedrag

De korhoenmannetjes baltsen in maart/april op gemeenschappelijke plaatsen (bolderplaatsen) met als doel de korhoenhennen te imponeren. Het baltsen (of bolderen) gebeurt voor zonsopgang of na zonsondergang. Rechtop en uitdagend met opgezwollen rode rozetten boven het oog en met de staartveren uitgespreid, staan de mannetjes tegenover elkaar. Gaat de een naar voren dan gaat de ander naar achteren en dat net zolang totdat het tot een treffen komt. De dominanste haan wint het treffen en laat zo aan de hennen zien dat hij de geschikste partner is.

Nest en jongen

Het nest ligt vaak in de buurt van de baltsplaats. Het is gemaakt van plantaardig materiaal en veren en een legsel bestaat gemiddeld uit acht tot tien eieren. De hen brengt de kuikens groot. De kuikens zijn nestvlieders, en lopen vrijwel direct rond in de omgeving van het nest. Het voedsel van de kuikens bestaat uit dierlijk voedsel zoals:
  • rupsen;
  • kevers;
  • spinnen;
  • pissebedden;
  • mieren.

Afname

Waar rond het jaar 1900 vele korhoenders in Nederland en België leefden is dit aantal drastisch aan het zakken begin 21ste eeuw. Het korhoen is aan het uitsterven. Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland, Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug en de provincie Overijssel hebben dan ook gezamenlijk besloten dat er alles aan gedaan moet worden om het korhoen te behouden in het Nationaal park De Sallandse Heuvelrug in Overijssel tussen Holten en Nijverdal. Ook in België is het korhoen bijna verdwenen op een kleine populatie na op het Plateau van de Hoge Venen, een stukje hoogveen tussen Malmedy, Eupen, Spa en Monschau. De operatie in België om het korhoen te redden, word geleid door de Universiteit Luik, het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, de heer René Collin en het Waalse departement Natuur en Bos met ondersteuning van WWF-België en Spadel en Pairi Daiza Foundation. Samen met teams uit Duitsland (Institute for Terrestrial and Aquatic Wildlife Research (ITAW), University of Veterinary Medicine Hannover, Germany) en Nederland (Staatsbosbeheer en Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug).

Natura 2000
De Sallandse Heuvelrug en de Hoge venen is een Natura 2000-gebied (een netwerk van Europese beschermde natuurgebieden). Voor elk Natura 2000-gebied wordt een beheerplan opgesteld zodat diersoorten en planten in een karakteristiek leefgebied beschermd worden. De doelstelling voor de Sallandse Heuvelrug en de Hoge venen is om tot het jaar 2021 jaarlijks maximaal 25 korhoenders uit Zweden te plaatsen. Een vergunning is dan ook gegeven om tot het jaar 2021 jaarlijks maximaal 25 korhoenders uit Zweden, bij te plaatsen. Of dit nodig is hangt af van de samenstelling van de populatie. Op de Sallandse Heuvelrug zijn in 2017 25 korhoenders uitgezet en in de Hoge venen 10.

Leefgebied

Het leefgebied voor het korhoen is in Nederland en België aangetast en zonder maatregelen, niet meer geschikt voor het korhoen. Verschillende oorzaken zijn hier debet aan, onder ander:
  • de intensieve landbouw. De grootste bron van stikstof is de agrarische sector met de uitstoot van ammoniak (NH3). Ook het verkeer (inclusief scheepvaart) en industrie dragen bij aan de uitstoot van verschillende soorten stikstofoxiden (NOx). Het is gebied is verzuurt omdat stikstof de heide aantast en de vegetatie eenzijdig maakt;
  • voedselgebrek. De verzuring maakt dat er minder rupsen en insecten zijn voor de kuikens van het korhoen;
  • een eenzijdig leefgebied. Het leefgebied is versnipperd en maakt dat het korhoen afhankelijk wordt van de heide, die vrij eentonig is geworden omdat veel voedselplanten verdwijnen. Bovendien zijn in het verleden grote stukken ontgonnen en gebruikt voor de landbouw. Wat overbleef waren de veel kleinere voedselarme gronden;
  • de genetische verarming. De kwaliteit van voortplanting is afgenomen door inteelt;
  • de predatie door de havik en de vos.

Herstelmaatregelen

In de Natura 2000-gebieden maken overheden gebruik van het Programma Aanpak Stikstof (PAS). PAS werkt aan minder stikstof in een Natura 2000-gebied. Het rekeninstrument AERIUS berekent de hoeveelheid stikstof in de grond van de omgeving van een Natura 2000-gebied en maakt onderdeel uit van het PAS. Voor elk gebied wordt een plan ontwikkeld voor verbetering van de kwaliteit van het leefgebied ten bate voor de flora en fauna. Een manier van herstel is:
  • intensief begrazen;
  • het verhogen van de grondwaterstand;
  • maaien;
  • het aanleggen van voedselrijke heideakkertjes;
  • onderzoek naar de effecten van steenmeel. Fijngemalen gesteente dat aan de bodem wordt toegevoegd zodat die minder zuur wordt.

Programma Aanpak Stikstof is in 2016 voor de Sallandse Heuvelrug en voor de Hoge Venen in gang gezet.

Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)

Monitoren van de luchtkwaliteit

Wat is de samenhang tussen luchtverontreiniging en klimaatsverandering op het ecosysteem van een Natura 2000-gebied? Wanneer verzuring ontstaat door luchtverontreiniging en in de grond terechtkomt? Wat doet de uitstoot van vervuilende gassen van fabrieken, autoverkeer en elektriciteitscentrales die over grenzen heengaan? Deze gegevens worden aangeleverd door het Greenhouse gas–Air pollution Interactions and Synergies (GAINS) en verwerkt om te bepalen wat de verspreiding van stikstof is en de verzuring van een gebied. Het coördinatiecentrum voor Effecten (CCE) ontwikkelt bij een te hoge concentratie, methodes en databases in het kader van het Verdrag betreffende grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange afstand (LRTAP).

Kalk

De grond wordt door natuurorganisaties verrijkt door het strooien met kalk.

Brand

Het blijkt dat door brand de heide mooi jong en met verschillende kruiden terugkomt. Dit wordt beoogd door gecontroleerde heidebranden te veroorzaken.

Predatie

Op de Sallandse Heuvelrug worden de vos en de zwarte kraai bejaagd (behalve in de voortplantingsperiode).
© 2018 - 2019 Rieja, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Ek voetbal 19921992 is het jaar dat het EK voor de 9e keer word gehouden. Dit jaar is Zweden het gastland om het EK te mogen organisere…
EK voetbal 20002000 is het jaar dat het EK voor het eerst wordt georganiseerd in het nieuwe millennium. Het is de 11 editie van dit imm…
WK voetbal 1994Het 15e Wereld Kampioenschap voetbal werd in 1994 georganiseerd door gastland Verenigde Staten. Voor het eerst sinds de…
Hoge Venen: het grootste natuurgebied van België‘Weet u het verschil tussen hoogveen en laagveen?’Op het ontkennend schudden volgt de uitleg. ‘Hoogveen ligt hoog t.a.v.…
EK voetbal 2004De 12e editie van het WK wordt in 2004 georganiseerd in Portugal. België weet dit jaar wederom de eindstrijd weer niet t…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Francesco Veronesi From Italy, Wikimedia Commons (CC BY-SA-2.0)
  • http://www.sallandseheuvelrug.nl/node/426
  • https://www.naturalsciences.be/nl/news/item/6727/
  • https://www.bij12.nl/onderwerpen/programma-aanpak-stikstof/
  • http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/19019
  • Afbeelding bron 1: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)
  • Afbeelding bron 2: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)

Reageer op het artikel "Het korhoen, een bedreigde vogel in Nederland en België"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Rieja
Laatste update: 18-05-2019
Rubriek: Dier en Natuur
Subrubriek: Vogels
Bronnen en referenties: 7
Schrijf mee!