InfoNu.nl > Dier en Natuur > Milieu > Joodse Bijbel: klimaatverandering en milieuproblemen

Joodse Bijbel: klimaatverandering en milieuproblemen

Joodse Bijbel: klimaatverandering en milieuproblemen Wanneer extreem weer plaatsvindt wordt onmiddellijk gezegd dat dit veroorzaakt is door de mens, terwijl men vroeger dacht dat dit door G'd werd veroorzaakt. Hoe kijken Joden aan tegen de klimaatverandering? Om daar achter te komen is het belangrijk de Tora goed te bestuderen. De laatste jaren wordt in Israël veel aandacht besteed aan de milieuproblematiek. In kranten en tijdschriften verschijnen talloze artikelen over dit onderwerp. In het land van de Bijbel wordt ook steeds vaker gekeken naar wat de Joodse geschriften op het gebied van ecologie en milieu te vertellen hebben. Een interview met dr. Zvi Har-Shefer, modern-orthodox Jood, docent in Haifa en auteur van het boekwerkje 'Haecologiya Bemoreshet Yisraeel' (De ecologie in het joodse erfgoed).

De Joodse Bijbel en klimaatverandering

Wat zegt de Tora (Joodse Bijbel) over het weer?

Kunnen we het weer beheersen? Wat is onze verantwoordelijkheid ten opzichte van het milieu? Tot welke lengte moeten we gaan om open ruimten of bedreigde soorten te beschermen? En zijn we schuldig aan natuurrampen?

Omdat volgens het Jodendom de wereld door G'd is geschapen moeten we dat feit als uitgangspunt nemen bij de Joodse kijk op klimaatverandering. De mens kreeg de opdracht van G'd om verantwoordelijk met het milieu om te gaan. De aarde moet een 'woning' voor G'd worden. De vraag is of het omvormen van een mooi natuurlijk landschap in een stedelijk landschap indruist tegen deze opdracht. Als de schepping van de stad meer mensen zal helpen te leven, werken en functioneren om G'd beter te dienen, dan is het geen gruwel, maar een versterking van de aarde. We moeten ons afvragen: draagt onze industrie bij tot meer eenheid en samenwerking tussen mensen? Gebruiken we onze uitvindingen om elkaar te helpen of om elkaar te exploiteren? En - hebben we de stad op de meest milieuvriendelijke en duurzame manier gebouwd, teruggegeven aan de aarde in plaats van het uit te putten? We kregen een G'ddelijke kracht om onze omgeving vorm te geven. Hoe we die macht toepassen, is aan ons.

Bij het scheppen van de aarde bracht G'd nog geen regen. Hij wachtte op Adam aan wie hij de opdracht gaf te bidden voor regen. Dat is wat religieuze Joden tot op de dag van vandaag doen. Want regen is een symbool van het werk wat we hier op aarde verrichten. Joden bidden niet zomaar om regen. Ze vragen G'd om regen van zegens ('gishmei brachah' in het Hebreeuws). Het gaat hierbij om regen op het juiste tijdstip en in de juiste hoeveelheid. Dus de mens kan het klimaat wel degelijk beïnvloeden volgens het Joodse geloof.

Sneeuw in Galilea komt niet vaak voor in de winter / Bron: Onbekend, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)Sneeuw in Galilea komt niet vaak voor in de winter / Bron: Onbekend, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)

Bidden en vasten om regen

Israël is een Joods land. Vooral orthodoxe Joden hechten veel waarde aan de Tora (de Joodse Bijbel). Daarin staat dat G'd het land van water voorziet middels regen als de Joden niet zondigen. Zondigen de Joden wel dan wordt Israël getroffen door droogte en kampt het met watertekort. Joden bidden jaarlijks om regen en regelmatig roepen vooraanstaande rabbijnen de Joodse bevolking van Israël bij droogte om boete te doen door middel van vasten. Zo heeft Rabbijn Meir Mazuz, een vooraanstaande Sefardische Chareidi autoriteit die aan het hoofd staat van Yeshivat Kisei Rachamim, Joden opgeroepen om op 25 december 2017 een vastendag te houden i.v.m. de droogte in Israël. In de Tora staat dat droogte wordt, zoals eerder gemeld, veroorzaakt door zonden van het Joodse volk. Israël ontvangt over het algemeen het grootste deel van zijn regenval van november tot maart. In de winter 2017-2018 heeft Israël nauwelijks regenval gekregen, waardoor boeren zich zorgen maken om hun gewassen. Bovendien voorspellen meteorologen dat Israël voor het vijfde opeenvolgende jaar vanaf 2014 substantieel minder regenval zal krijgen en denken ze dat Israël slechts 47% van de regen zal krijgen die nodig is voor de landbouw. In zijn wekelijkse les instrueerde Rabbi Mazuz zijn studenten om te vasten en boeten voor hun zonden, erop wijzend dat volgens de Talmoed een reeks van vastdagen moet worden ingesteld na een periode aan het begin van de winter wanneer er weinig regen is. "Er is één ding dat G'd volledig beheerst: regen," zei de rabbijn. "Je zult nooit weten hoeveel je krijgt, wanneer er geen regen is, omdat G'd boos is op het Joodse volk", zo betoogde hij. "Jullie moeten allemaal vasten," vervolgde hij. "We hebben allemaal veel zonden, iedereen die op maandag kan vasten, zou dat moeten doen."

Klimaattop 2015: partner worden in het Scheppingsproces

De strijd tegen de opwarming van de aarde is een puur -gerechtvaardigd- eigenbelang. De mens is partner van G'd in het Scheppingsproces. Het blijkt echter dat de mens zelf de veroorzaker is van de klimaatverandering. We kunnen vanwege onze vrije wil zelf kiezen of we hiermee doorgaan of dat we ons leven gaan verbeteren. G'd wil dat we voor het goede kiezen. De strijd tegen de opwarming van de aarde is een goede beslissing. De mens heeft namelijk de opdracht gekregen de aarde te bewerken en te bewaren (Genesis 2:16). We mogen energiebronnen gebruiken, maar we mogen niet vernietigen (Deuteronomium 20:19). De natuur vernietigen druist in tegen wat G'd met de wereld voorhad. Door te strijden voor behoud van de natuur voelen we ons meer verbonden met de natuur.

De Joodse Rabbijn Evers spreekt over vier niveaus van hoger bewustzijn:
  1. Een intensiever relationeel bewustzijn = alle onderdelen van de Schepping staan in verband met de mens - alleen samen kunnen we iets bereiken;
  2. Een sterker moreel bewustzijn = bewustzijn van de verantwoordelijkheden van de mens t.a.v. de natuur we moeten doen aan zelfbeperking door minder te consumeren;
  3. Een groter verantwoordelijkheidsgevoel = we moeten uit vrije wil doen wat we als verantwoordelijke mensen niet mogen laten liggen -zorg voor de natuur en de omgeving;
  4. Een breder sociaal bewustzijn, verbondsdenken = mens is niet alleen hij moet het samen met zijn omgeving doen

Betekent het broeikaseffect dat het einde nabij is?

Kan het broeikaseffect een teken zijn dat de Messias op het punt staat te komen? Het Jodendom gelooft niet per se in een apocalyptisch einde. De komst van de Messias kan gemoedelijk plaatsvinden zonder natuurrampen en oorlogen.

Toch staat in het Bijbelboek Maleachi: "Want zie, de dag komt, hij brandt als een oven; en al de hooghartigen, en al wat goddeloosheid werkt, zullen stoppels zijn; en de dag die komt zal hen in lichterlaaie zetten, zei de Heer der heerscharen, dat het hen noch wortel noch tak zal verlaten" (Maleachi 3:19). Dit vers wordt als volgt geïnterpreteerd: Noch een wortel zal voor hen in deze wereld blijven, noch zal een tak voor hen groeien in de Komende Wereld. Dit leert dat de zon zelf in de toekomst de goddelozen zal verbranden en verteren.

In de Tora-leringen vertegenwoordigt de zon het licht van G'd. In onze huidige wereld is dit licht verborgen. Wanneer de Messias komt, zal G'd zich openbaren, zal Zijn licht onbelicht schijnen, de sluier zal worden opgeheven, en we zullen zien dat het Zijn hand was die de hele tijd de wereld leidde. Niets was willekeurig, niets was een vergissing en alles maakte deel uit van Zijn ultieme plan. Voor de vromen zal dit een zegen betekenen; voor de goddelozen een straf. Deze laatsten zullen de pijn voelen dat ze zich druk hebben gemaakt om zinloze activiteiten en dat ze het bij het verkeerde eind hadden.

Het broeikaseffect zal niet het einde betekenen. De zon zal altijd blijven schijnen. De vraag is of mensen het licht blokkeren of helpen te ontsluieren. Door naar G'ds wetten te leven zal het licht ontsluierd worden.

De Joodse Bijbel en milieuproblemen

In Joodse geschriften klinkt verbondenheid met het landschap

"Want de Eeuwige, uw G'd, brengt u in een goed land, een land van beken, bronnen en wateren, die in de dalen en op de bergen ontspringen; een land van olierijke olijfbomen en honing; een land, waarin gij niet in armoede uw brood zult eten, waarin gij aan niets gebrek zult hebben; een land, waarvan de stenen ijzer zijn en welks bergen gij zult houwen" (Deuteronomium 8:9).

In deze en ander teksten in de Tenach (Oude Testament) en latere Joodse geschriften klinkt een verbondenheid met het landschap door, een gevoel van verwantschap tussen mens en natuur. De geschriften vertellen ons hoe levensgemeenschappen functioneren; dat de aanwezigheid van planten en dieren afhangt van wederzijdse harmonieuze relaties; en dat veranderingen van milieu-omstandigheden effect hebben op levensgemeenschappen. De oude Joodse bronnen leren ons hoe met de natuur om te gaan.

Relaties tussen levende organismen en hun omgeving

De ecologie houdt zich bezig met de relaties tussen levende organismen en hun omgeving. In de Tenach worden deze relaties gezien als een totaliteit, die door G'd is geschapen en in beweging gezet. Het bewustzijn van de onderlinge afhankelijkheid van alle levende elementen op aarde staat centraal in de Bijbel. De inwoners van Israël realiseerden zich dat radicale veranderingen in het landschap het milieu aantasten en de bestaande relatie tussen organismen vernietigen. Met name de profeten waren zich dit bewust.

Har Shefer: "De profeten waren als boer of schaapherder bekend met elke soort boom, struik en bloem die in het land groeide, met de gewassen die ze kweekten en de planten die als voer voor hun vee dienden. Zij kenden de specifieke kenmerken van de dieren en planten. Er was een besef dat de mens deel uitmaakte van het land, daarin zijn plaats heeft en niet straffeloos de gestelde perken te buiten kan gaan. De profeet Jeremia bijvoorbeeld zag jaar in, jaar uit de veranderingen die plaatsvonden in de Jordaan Vallei en de Woestijn van Judea. En hij constateerde de 'juistheid' van de natuur: 'Zelfs de ooievaar aan de hemel kent zijn vaste tijden en tortelduif en zwaluw nemen de tijd van hun komst in acht, maar mijn volk kent het recht des Heren niet' (Jeremia 8:7)."

Dr. Har-Shefer die op de middelbare school Sha'anan in Haifa les geeft, vertelt hoe verbaasd zijn leerlingen waren toen hij hen over de ecologie in de Tenach en andere joodse geschriften vertelde. Velen van hen wisten niet dat de Tenach een praktisch handboek is inzake natuur en ecologische problemen.

Bodemerosie

De joden uit die tijd hielden zich evenals andere volkeren in het Nabije oosten voornamelijk bezig met landbouw. Zij maakten grote stukken ongecultiveerd heuvelland geschikt voor akkerbouw. Zij legden stenen terrassen op de heuvels aan om erosie te voorkomen en kweekten verschillende gewassen. Het houden van vee, dat voor het 'ontstaan' van de landbouw min of meer vrij rond graasde, werd beperkt tot ongecultiveerde gebieden, zover de natuurlijke vegetatie dit toeliet.

Ter illustratie van dit laatste vertelt Har-Shefer hoe Abram en Lot worstelden met een tekort aan water en grasland voor hun grote veestapels. Overbeweiding van het land zou als snel tot bodemerosie hebben geleid. "De Tenach vertelt ons dat Abram zich dit bewust was. Hij zei tegen Lot dat het beter was verschillende richtingen op te gaan. Lot trok daarop naar de Jordaan Vallei waar de grond vruchtbaar was. Abram nam minder vruchtbare stukken land in bezit, de heuvels bij Hebron. Zo hielden zij op hun eigen 'primitieve' wijze rekening met de zogenaamde draagcapaciteit van de natuurlijke vegetatie."

Werk en bewaak

Dat brengt onmiddellijk de vraag naar boven in hoeverre het Jodendom werkelijk waarde hecht aan natuurbescherming. Want hier zijn nogal eens wat misverstanden over ontstaan. Volgens verschillende onderzoekers zou de houding van de huidige westerse mens -als heer en meester over de natuur- in hoge mate zijn veroorzaakt door het gedachtegoed van de Joden. Zij verwijzen dan naar het eerste hoofdstuk van Genesis, waar staat geschreven dat de aarde 'bedwongen' moet worden.

Har-Shefer haalt echter bronnen aan die dat tegenspreken. De Midrash Raba bijvoorbeeld: 'Werk en bewaak', zei God tot Adam. 'Bewaak' kan in dit verband geïnterpreteerd worden als 'beschermen'. "De mens heeft zelfs de taak de schepping te verbeteren. God gebruikt de mens om de schepping te voltooien,", zegt Har-Shefer. Het verhaal van de Ark, waar wordt beschreven dat Noch de opdracht kreeg van elke diersoort een paar in de Ark toe te laten, symboliseert de Joodse bezorgdheid de natuur in het algemeen en de dieren in het bijzonder te beschermen. Er bestaat een legende dat Noach en zijn zonen gedurende de periode van de zondvloed niet sliepen, omdat ze alle dieren, moesten voederen. Dit gedrag vormt de houding ten opzichte van dieren. "Het is verboden te jagen", zegt Zvi Har-Shefer. "We mogen slechts dieren slachten voor voedsel. En dat is zelfs een compromis. Adam mocht alleen fruit eten. Toen Noach de Ark verliet, kreeg hij speciale toestemming vlees te eten, waarschijnlijk om te kunnen overleven."

Het belangrijkste voorschrift inzake natuurbescherming betreft de 'ba'al tasjchiet'. In Deuteronomium (20:19) wordt vermeld dat het verboden is vruchtdragende bomen rond een belegerde stad te kappen. In latere geschriften is dit verbod uitgebreid tot verspilling en vernietiging. Het bewaren van dingen -zelfs als het niet nuttig lijkt- is belangrijk, want G'd heeft immers alles geschapen, zo verklaren de geschriften.

Andere 'milieuwetten' hebben betrekking op de bescherming van planten en het landschap. Zo werd het verbod om hout van de olijfboom, de dadelpalm of de vijgenboom te verbranden op het altaar van de tempel, later geïnterpreteerd als de noodzaak planten en bomen te beschermen. Anderen zagen hierin evenwel een verbod in tegen luchtvervuiling, daar overmatige rook ontstaat bij het verbranden van deze houtsoorten. Er bestaat een Talmoed wet die het grazen van geiten en schapen in gecultiveerde gebieden van Israël verbiedt, omdat deze dieren schade toe brengen aan velden en jonge planten. Dit vormt overigens nog steeds een probleem in de Arabische landen.

Hongersnood

We kunnen dus heden ten dage nog aardig wat leren van de gegevens die in de Joodse geschriften aanwezig zijn. "Ja", zegt Har-Shefer, "een aantal problemen is hetzelfde als in het verleden. Natuurrampen zoals bijvoorbeeld hongersnood en overstromingen. Jozef had slechts twee kinderen vanwege voedselgebrek. Het ecosysteem was uit balans en geboortebeperking was noodzakelijk, zo meldden de commentatoren. En ook nu kunnen rabbijnen hun gemeenschappen geboortebeperkingen opleggen in geval van natuurrampen." De ecoloog geeft ook een voorbeeld van planning met een ecologische inslag. "In het oude Israël moesten werkplaatsen waar dierenhuiden werden gelooid aan de oostkant van de stad liggen, zodat de stank niet door de wind over de stad werd geblazen."

Veel hedendaagse problemen kunnen in verband worden gebracht met vergelijkbare situaties in het verleden. Har-Shefer noemt in dit verband de naam van professor Nachoem Rakover, die aan de Bar-Ilan Universiteit een computerprogramma heeft ontwikkeld met responsa van rabbijnnen, onder meer inzake ecologische problemen. Een ander project betreft het ontwerp van een computerspel door twee studenten van de Meyerhoff Technische School aan de Universiteit van Tel Aviv. In het spel wordt Talmoedische wetgeving voor milieuproblemen in een oude stad nagebootst. De spelers zijn stadsbestuurders en vaardigen milieuwetten uit. Het project heeft als doel de relevantie van joodse wetten voor de moderne tijd te benadrukken.

Dat lijkt lang niet altijd mogelijk. Sjemieta (het braak laten liggen van land gedurende een zevende jaar -dat een gebod is) geeft de grond dan wel de mogelijkheid zich te herstellen, in een moderne staat als Israël, waar de landbouw nog steeds een flink aandeel in de export heeft, is een shabbatsjaar funest. Har-Shefer: " Het is een kwestie van geloof. Als het land rust heeft voor een jaar dan zal G'd ons daarvoor meer belonen. Bovendien leert de Sjemieta ons dat het land niet van ons is, maar van G'd. dat moeten we ons goed realiseren. We hebben het in bruikleen en de verplichtingen om er zorg voor te dragen."

Lees verder

© 2007 - 2018 Etsel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Milieuproblemen en Milieuvervuiling: problemen / oplossingenmijn kijk opMilieuproblemen en Milieuvervuiling: problemen / oplossingenDe huidige milieuproblemen en milieuvervuiling. Welke problemen zijn de grootste zorgen voor onze generatie en de volgen…
Overzicht milieubewegingen in IsraëlHieronder volgt een overzicht van de meest toonaangevende milieugroepen in Israël. Het zijn relatief kleine organisaties…
Geografie Israël: ecologisch waterpark in Beer ShevaGeografie Israël: ecologisch waterpark in Beer ShevaAnno 2013 is men Israël bezig met een plan om een normaal droge rivier met riool afval om te toveren tot een waterpark.…
Het milieu en het vredesproces in het Midden Oosten"De overgang van oorlog naar vrede beïnvloedt alle aspecten van het leven, zo ook het milieu. Of vrede echter leidt tot…
MilieuverontreinigingMenselijk handelen leidt tot milieuverontreiniging. De Nederlandse overheid probeert door middel van wetgeving het milie…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Jessie Eastland, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)
  • Haecologiya Bemoreshet Yisraeel - dr. Zvi Har-Shefer
  • Klimaattop 2015: partner worden in het Scheppingsproces
  • Leading haredi rabbi calls for fasting over drought INN
  • https://www.sefaria.org/Avodah_Zarah.4a.1?lang=bi
  • Afbeelding bron 1: Onbekend, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)

Reageer op het artikel "Joodse Bijbel: klimaatverandering en milieuproblemen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Etsel
Laatste update: 15-11-2018
Rubriek: Dier en Natuur
Subrubriek: Milieu
Special: Geografie Israël
Bronnen en referenties: 6
Schrijf mee!