Reptielen: Adders (slangen)

Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel vormden in de geschiedenis van het leven op aarde - namelijk toen de dieren het water verlieten om het vaste land te veroveren - dan te erkennen dat de mens verwant zou zijn aan de apen. Lees hier meer over de indrukwekkende wereld achter de reptielen!

Familie van de adders (Viperidae)

De gifslangen die in Europa voorkomen, zijn bijna uitsluitend de slangen die behoren tot de familie van de adders. De vertegenwoordigers van deze familie vertonen zulke bijzondere kenmerken, dat ze met geen enkele andere soort slangen kunnen worden verward. Een uitzondering vormen de groefkopadders of ratelslangen, die overigens bij ons niet voorkomen.

Er zijn twee kenmerken die voldoende zijn om de twee families goed te kunnen onderscheiden. Dat zijn bij de groefkopadders de aanwezigheid van het ,,kuiltje'' tussen het oog en het neusgat én de vorm van de kaak. De kaak is bij groefkopadders beweegbaar en hol en bevat uitsluitend tanden die voorzien zijn van een gifkanaal.

De adders zijn gifslangen, waarvan de soorten tamelijk veel overeenkomst vertonen wat hun lichaamsbouw betreft. Ze hebben een log lichaam, dat dikwijls breed en enigszins gedrongen is. De vierhoekige of driehoekige kop is duidelijk te onderscheiden van de romp. De kop is dikwijls afgeplat en bedekt met kleine schubben, maar soms ook wel met grote regelmatige hoornachtige plaatjes. Daardoor is dit kenmerk niet voldoende om hen van de ongevaarlijke colubriden te onderscheiden. De staart, die soms een grijpfunctie heeft, is kort. De schubben van de rug, van de staart en soms ook de kleine schubben van de kop hebben typische verdikkingen. Afgezien van enkele soorten heeft het oog van de adders een verticale pupil.

De kleuren van de huid zijn, zelfs als het maar enkele kleuren zijn, afwisselend. De huid vertoont dikwijls een sierlijke tekening. Soms komen méér kleuren voor in een samenstelling, die gepaard gaat met een zekere schoonheid bij de grote vergetenwoordigers, zoals bij de adder van Gabon (Bitis gabonica[/B[) en de [B]Russel-adder.

Verschillende soorten adders worden langer dan 1 meter, maar ze zijn nooit 2 meter lang. De meeste adders echter meten tussen de 60 en 70 centimeter lengte.

De tanden staan op het hoogste punt van het kaakbeen, dat zeer kort is en de vorm van een pyramide heeft. Bovendien is het kaakbeen beweegbaar verbonden met de verschillende andere beenderen van de schedel, zodat ze hun tanden kunnen laten "liggen" of rechtop kunnen zetten. De tanden zijn soms uitermate lang. Als ze niet beweeglijk waren, zou de adder bij het sluiten van zijn bek de scherpe tanden in het vlees van zijn eigen bek kunnen boren, met voor de hand liggende gevolgen. Daarom zijn de tanden, wanneer de bek gesloten is, met de scherpe punt naar binnen gekeerd. Wanneer de bek echter opengaat om de prooi te grijpen, staan de tanden rechtop, met de scherpe punt naar beneden.

Terecht zegt men gewoonlijk, dat de adder niet bijt maar ,,slaat'', aangezien zijn tanden het effect hebben van injectienaalden. Deze vergelijking gaat inderdaad op, want de tanden, die aan het uiteinde schuin toelopen, hebben binnenin een gifkanaal. Kortom, ze beschikken als het ware over een injectienaald, die gif spuit. Het gif is een waterachtig - slijmerig vocht, dat wordt geproduceerd in afzonderlijke gifklieren. Deze klieren liggen opzij aan de achterkant van de kop. Het gevaarlijke vocht, dat zich in de klierholten ophoopt, wordt door krachtige spieren rondom de klieren naar buiten geperst. Het loopt dan door een afvoerkanaal dat onder de oogholte ligt en dat in verbinding staat met de kanalen van de giftanden. Het gif komt uit maar één tand tegelijk. Normaal is dat de voortand, die het langst is. De andere giftanden zijn bestemd om in geval van breuk of uitvallen zijn plaats in te nemen. De gifklier heeft meestal de vorm van een flesje. Bij de Afrikaanse soorten kan de gifklier echter ook lang en rond van vorm zijn, zoals bij de pad-adders en de graaf-adders. DBij deze slangen kunnen de klier met de bijbehorende spierbundel zich tot bijna de plaats van het hart uitstrekken.

De leden van deze familie van de adders leggen eieren, die reeds aanzienlijk ontwikkeld zijn als ze gelegd worden. Ze hebben geen lange broedtijd meer nodig. Sommige adders zijn zelfs eierlevendbarend of ze brengen levende jongen ter wereld (levendbarend).

Tot deze slangen, gevreeds en gehaat omdat ze zo giftig zijn, behoren soorten die in bomen leven, zoals de boom-adder (Atheris en soorten die op de aarde leven. Daarvan leven er enkele bijna uitsluitend diep in de grond, zoals de graaf-adders Atractaspis). Ze worden vervolgd met elk mogelijk middel om ze te vernietigen, in alle gebieden waar ze voorkomen, met inbegrip van de koude streken tot aan de poolcirkel en de warme streken in de bergen of op de vlakten. Toch zijn deze slangen tamelijk talrijk en ze vergiftigen door hun beten ieder jaar duizenden mensen.

De "gewone" adders, die samen met de groefkop-adders of ratelslangen als de meest ontwikkelde slangen worden beschouwd, verschenen als laatste op de aarde. Ze omvatten de als volgt verdeelde geslachten:

• Vipera, levend in Europa en Afrika,
• Aspis, Echis, Bitis, Atractaspis, verspreid over Afrika en Azië,
• Atheris en Causus, die alleen karakteristiek zijn voor Afrika

De adders komen niet voor in Amerika, waar hun plaats wordt ingenomen door de ratelslangen. En in Australië zijn de enige gifslangen, of nog beter "gifmengers" de cobra's en koraalslangen.

Geslacht van de ,,gewone'' adders (Vipera)

Het geslacht van de Viperidae omvat zeven soorten die in Europa voorkomen. Ze onderscheiden zich van de andere slangen doordat ze wat langzamer in hun bewegingen zijn en door verschillende andere kenmerken, bijvoorbeeld doordat ze zeer veel kleine schubben op hun kop hebben, die onregelmatig verdeeld zijn. Hun kop tekent zich scherp af tegen de nek. Hun neusgaten zitten aan de zijkant van de kop. Het oog is tamelijk klein en heeft altijd een verticale pupil, die bedekt is door een overhangende schub in de vorm van een soort wenkbrauw. Hun lichaam is kort, dik en cilindervormig, plotseling overgaand in een lange staart, die maximaal éénzesde van het lichaam is. Ze hebben behalve de talrijke kleine schubben óp de kop nog enkele rijen scubben tussen de bovenlip en het oog, die bij de ongevaarlijke slangen altijd ontbreken.

Uit dit alles blijkt wel, dat degene die een minder geoefend oog heeft, er op het eerste gezicht niet altijd in slaagt de adders van de andere slangen te onderscheiden. Daarom is het in alle omstandigheden aan te raden, de grootst mogelijke voorzichtigheid te betrachten in de omgang met deze kruipende dieren. In ons land hoeft men niet zo bang te zijn voor giftige slangen, maar in bijvoorbeeld de Zuideuropese landen is in bepaalde streken voorzichtigheid geboden. Iemand die in dergelijke gebieden moet zijn, zal meestal lieslaarzen dragen en met een takje in struiken en bosjes gras slaan, alvorens erop te trappen.

Het idee, dat vooral bij boeren en bergbewoners wijd verbreid is, zonder onderscheid alle slangen te doden, vindt gelukkig steeds minder aanhangers. Het is ook niet praktisch, want zelfs de gevaarlijke adders zijn nuttig voor de landbouw, omdat ze een grote hoeveelheid veldmuizen vernietigen. Een andere overtuiging, die ook erg ingeworteld is bij de mensen die wonen in streken waar slangen voorkomen, is dat men kan vermijden op slangen te trappen door belletjes aan de voeten te binden. Erg veel zal dat in ieder geval niet helpen, want het is bekend dat de slangen over het algemeen een zeer slecht ontwikkeld gehoororgaan hebben. Men neemt aan dat ze doof zijn of in ieder geval de geluiden anders dan normaal waarnemen.

Alle adders, met uitzondering van de hoornadders (Ammodytes) hebben op de nek twee zwarte lijnen, die naar achteren uit elkaar lopen en veel gelijkenis vertonen met de letter V. Naar aanleiding daarvan zegt men wel dat deze reptielen de eerste letter van hun Latijnse naam dragen (Vipera), wat evenwel ook de eerste letter is van ,,vergif", waaraan ze hun trieste roem te danken hebben.

Gif

Het gif van de adder, dat vooral inwerkt op het bloed, verschilt niet veel van de andere slangen. Het heeft de kleur van barnsteen en een vloeibaarheid, die lijkt op die van glycerine.

Een opmerkelijk feit is, dat er in het addergif behalve de giftige stoffen tevens stoffen in worden aangetroffen die de werking van het gif tegengaan. Dit tegengif of toxine vermindert de werking van het gif. Helaas is het ,,middel tegen het kwaad", het tegengif dus, in te geringe hoeveelheid aanwezig om de gevolgen van het gif op te heffen.

De schadelijke stoffen uit het addergif, die lijken op de stof die ook de witte bloedlichaampjes produceren heeft zijn uitwerking binnenin de bloedvaten. Ze laten het bloed stollen en hebben tot gevolg dat klompjes geronnen bloed ontstaan, die door verstopping van de bloedvaten de dood kunnen veroorzaken. Dat gebeurt echter niet altijd, omdat dit tegengewerkt wordt door een stof in het bloed die hemoglobine vrijmaakt, wat de urine rood kleurt. De vrijgemaakte hemoglobine in het bloed, samen met andere stoffen, veroorzaken echter dat het bloed uit de bloedvaten wordt gedrukt en zich door de weefsels verspreidt. Daardoor vormen zich op de huid zwartblauwe vlekken.

Tenslotte beschadigt het gif het zenuwstelsel. Op de hersenen heeft het een verdovende invloed en op het ruggemerg werkt het verlammend. Wanneer het uiteindelijk overal is doorgedrongen, wekt het misselijkheid op en overmatige transpiratie, totdat stilstand van het hart en de ademhalingsorganen optreedt. Het gif van de adder is minder gevaarlijk dan dat van enkele niet-Europese slangen. In tegenstelling tot de algemene overtuiging is het gif van de adder niet altijd dodelijk. De gevaarlijke gevolgen van een beet hangen af van verschillende factoren: een goede lichamelijke gesteldheid en een sterk hart dragen er veel toe bij dat het slachtoffer de uitwerking kan doorstaan. Een beet op een dikke en vetrijke plaats van het lichaam is veel minder gevarlijk dan een beet in de buurt van bloedvaten. Zeer gevaarlijk is een beet echter, wanneer de tanden in de bloedvaten doordringen, zodat het gif direct in de bloedsomloop wordt gebracht. Dat kan uiteraard noodlottige gevolgen hebben.

geslacht en soort

Slangen zijn onderverdeeld in families. De families zijn weer onderverdeeld in geslacht, en de geslachten zijn weer onderverdeeld in soorten.
De familie van de adders (Viperidae) is onderverdeeld in 7 geslachten, welke in totaal weer zijn onderverdeeld in 17 soorten.

Voor U heb ik de soorten op een rijtje gezet, met daarachter het geslacht waar ze toebehoren.

Soort	geslacht
aspis-adder	vipera (adders)
Europese adder	Vipera (adders)
Zandadder	Vipera (adders)
Kleine spitssnuit-adder	Vipera (adders)
lebetina-adder	Vipera (adders)
Xanthina-adder	Vipera (adders)
Latasti-adder	Vipera (adders)
latasti-adder	Vipera (adders)
Russell-adder	Vipera (adders)
Aspis cerastes (ook wel: Cerastes cornutus)	Aspis (aspis-adders)
Aspis Vipera	Aspis (aspis-adders)
Echis Carinatus	Echis
Pof-adder	Bitis (pof-adders)
adder van Gabon	bitis (pif-adders)
Graaf-adder	Atractaspis (graaf-adders)
Afrikaanse boom-adder	Atheris (boom-adders)
Causus resinus	Causus (pad-adders)

Legenden over adders

Al in de verste oudheid was de adder het onderwerp van legendes en volksgeloof. Een groot deel hiervan is nog heden ten dage diep ingeworteld bij de plattelandsbevolking van de streken waar adders gewoonlijk voorkomen. In werkelijkheid komen deze verhalen helemaal niet met de werkelijkheid overeen. Over de middelen tegen adderbeten of over het geneeskrachtige gebruik van de adder zijn zeer vele werken geschreven, die de een na de ander ongegrond bleken. Omstreeks 1500 raadde een in hoog aanziend staand arts in Italië aan, het vlees van de adder, op een zeer vreemde manier bereid, als geneesmiddel te gebruiken voor de meest uiteenlopende ziekten. Bovendien zou het een uitstekend middel zijn tegen slangebeten.

In de tijd van Lodewijk XIV gebruikten de dames bouillon, die getrokken was van addervlees als bloedzuiverend middel en tevens als laxeermiddel. De lever en het vet van de adder werden nog niet zo lang geleden beschouwd als uitstekende middelen tegen waterpokken en kwaadaardige malaria.

Gelukkig kwamen er daarna serieuze geneesheren, die een strikt wetenschappelijke bijdrage leverden tot de studie van het vergif van de adder en de uitwerking.

Zo werd op grond van herhaalde proeven de ongrondheid bewezen van de overtuiging, dat het speeksel van de mens tot de dood van een adder moest leiden, wanneer deze dit zou inslikken. Zo kwam er geleidelijk een eind aan de wijd verbreide misvattingen over de adders, het addergif en alles wat er ten onrechte mee in verband was gebracht.[TABLE] © 2007 - 2008 Hikari, gepubliceerd in Reptielen (Dier en Natuur) op 29-05-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Reptielen: de indeling van de reptielen: Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel…
• Reptielen: pof-adder en adder van Gabon: In dit artikel voor U bescheven: de ,,gewone'' pof-adder en de Adder van Gabon, beide behorend tot het geslacht van de pofadders. Welkom in de wondere wereld van de ,…
• Reptielen: Russell-adder en Afrikaanse boomadder: Omdat er weinig uiteenlopende informatie te vinden is over de Russell-adder (Vipera russelli) en de Afrikaanse boomadder (Atheris Chlorechis), zijn deze twee…
• Reptielen: De slangen: Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel vormden in de ges…
• Reptielen: graaf-adders en pof-adders: De graaf-adders en de pof-adders zijn twee ondersoorten van de adder. Lees en leer hier meer over de indrukwekkende graaf-adder en de pad-adder.