Reptielen: De slangen

Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel vormden in de geschiedenis van het leven op aarde - namelijk toen de dieren het water verlieten om het vaste land te veroveren - dan te erkennen dat de mens verwant zou zijn aan de apen. Lees hier meer over de indrukwekkende wereld achter de reptielen!

Toen de Engelse koloniën van Noord-Amerika de wapens opnamen om hun onafhankelijkheid veilig te stellen, kozen ze als vlag een karmozijnrood doek, met in het midden op een blauw veld een ratelslang in een dreigende houding. Daaromheen stonden 13 symbolen, evenveel als er opstandige koloniën waren.

De groefkopadders zijn met de adders, de cobra's (waartoe de brilslang behoort, de klassiek geworden slang die Cleopatra doodde) en de zeeslangen de gevaarlijkste gifslangen die er bestaan. De waterslang en een andere beroemde slang, die om de staf kronkelend het symbool is geworden van de medische wetenschap (de slang van Esculaap) maken deel uit van de zeer uitgebreide familie van de Colubridae.

Van de python, de boa en de anaconda is de geweldige kracht van hun omstrengelende kronkelingen beromed. Deze slangen, de grootste slangen die er bestaan, hebben aanleiding gegeven tot huiveringwekkende, hoewel niet geloofwaardige verhalen. In werkelijkheid zijn het gulzigaards, met een bijzonder lange en moeilijke spijsverteringsweg.

Orde van de slangen en hagedissen (Squamata)

De slangen en hagedissen (Squamata) vormen tegenwoordig de meest talrijke en meest verspreide orde van de reptielen. Deze orde omvat het grootste aantal van de thans nog levende soorten reptielen. Ze kunnen vier of twee ledematen of in het geheel geen ledematen (meer) hebben.

In het laatste geval ontbreken vaak ook het schouderblad en het bekken. Ze worden verdeeld in de onderorde van de slangen (serpentes) en de onderorde van de hagedissen (sauria). (Er zijn deskundigen die de slangen en de hagedissen als zelfstandige ordes beschouwen en die aan elk een ongeveer gelijk aantal soorten toeschrijven.)

Orde van de slangen (serpentes)

De slangen (Serpentes) zijn gemakkelijk te herkennen aan hun lange, cilindervormige lichaam, dat bedekt is met schilfers en schubben. Ze hebben geen ledematen, maar in enkele gevallen nog wel restanten van een bekken en soms nauwelijks waarneembare achterpoten. Er moeten echter andere kenmerken aan worden toegevoegd, want anders zouden we bijvoorbeeld de womrhagedissen, die door hun aanzien en andere kenmerken echte hagedissen zijn, als slangen kunnen gaan beschouwen.

In tegenstelling tot de hagedissen zijn bij alle slangen de linkerhelft en de rechterhelft van de onderkaak niet rechtstreeks met elkaar verbonden, maar door middel van een elastische gewrichtsband. Die maakt het mogelijk dat de twee helften van de onderkak zich onafhankelijk van elkaar kunnen bewegen. Het uitermate beweegbare vierkantsbeen heeft van onderen de vorm van twee beenachtige uitsteeksels. Die werken als de armen van een hefboom en stellen de onderkaak in staat op werkelijk buitensporige manier te bewegen.

Deze twee feiten en de grote beweeglijkheid van de ribben, maken ons duidelijk hoe een slangetje dat niet groter is dan een normale mensenvinger, een prooi kan verslinden die zo groot is als een muis of een kippenëi. Het vangen van de prooi kan gebeuren op verschillende manieren. Dat verschilt van soort tot soort. Het verslinden van de prooi is voor alle soorten gelijk. Als ze hun slachtoffer met de bek hebben vastgegrepen, trekken ze deze zodanig tussen de bovenkaak en de onderkaak, dat de haaktanden zich in het vlees boren. Door de grote beweeglijkheid van de kaken en de betrekkelijke onafhankelijkheid van de linkerhelft van de rechterhelft van de onderkaak, kunnen de tanden aan één kant vrijgemaakt worden. De tanden van die helft kunnen zich dan meer naar voren weer vastboren in de prooi. Daarna wordt de ander ehelft losgemaakt en zo wordt de prooi langzaam, maar onverbiddelijk naar de maag geleid. De maag is eveneens zeer rekbaar, dankzij het ontbreken van het borstbeen en de rekbaarheid van de huid.

Het inslikken van de prooi gaat maar heel langzaam, maar de vertering van de prooi gaat zeer sneel.


De afvalstoffen, die tegelijk met de urine uit het lichaam worden verwijderd, zien eruit als een witachtig deeg. Door de aanraking met de buitenlucht worden de uitwerpselen van slangen hard. Uitgaande van het gebit, kunne we de slangen in vier groepen verdelen:

1. De slangen zonder giftanden, zoals de boa, de python en de gewone adders.
2. De slangen met giftanden achterin de kaak, diep in de bek. Hiertoe behoren onder andere de slangen van de familie van de Boigidae.
3. De slangen met méér dan één giftand, voorin de kaak. Hiertoe behoren onder andere de cobra en de zeeslang.
4. De slange met slechts één paar giftanden, die lang zijn en voorzien van een gifkanaal. Die giftanden bevinden zich voorin de bovenkaak. Hiertoe behoren de adder en de ratelslang.

Kenmerken van de slangen

De voornaamste kenmerken van de slangen moeten we - net als bij de meeste andere dieren - zoeken in de bouw van het geraamte en de vorm van de beenderen. Het skelet van de slangen bestaaat alleen maar uit de schedel en de wervelkolom. De schedel heeft een onbeschermd slaapbeen, een bijzonder kleine hersenholte, een bovenkaak, een verhemltebeen en een in twee helften gescheiden en onafhankelijk bewegende onderkaak.

De wervelkolom is samengesteld uit 200 tot soms meer dan 400 wervels met uitsteeksels. Behalve de eerste twee wervels (atlas en draaier) en de wervels van de staart, zijn alle wervels voorzien van een paar zeer beweeglijke ribben. De uiteinden van de ribben zijn verbonden met de buikplaat. Als de ribben naar beneden buigen, ondersteunen ze de voortbeweging. De slangen hebben geen borstbeen en ook geen enkel overblijfsel van de schoudergordel. Alleen het bekken kan aanwezig zijn, alhoewel dat meestal onvolledig ontwikkeld is. De pythons en de boa's hebben, zij het zeer gebrekkig ontwikkelde, achterpoten.

De indeling van de slangen is verder gebaseerd op de bouw van het lichaam en het uiterlijk, op het aantal schubben en de manier waarop deze onderling verbonden zijn. Het hele lichaam van de slangen is bedekt met gelijkvormige, hoonrachtige schubben. Die schubben zijn plat en liggen precies naast elkaar. Ze kunnen glad zijn of kleine uitsteeksels hebben. Met als uitzonderingen de ijzerslangetjes liggen bij de slangen de buikschubben van de nek tot de anus (de uitscheidingsopening) in een enkele rij. De schubben aan de onderkant van de staart lijken op de schubben van de buik, maar ze liggen soms in twee rijen. (Als de staart van een slang wordt beschouwd het deel van het lichaam, dat achter de uitscheidingsopening ligt.)

De hoornachtige laag waarmee de slangen zijn bekleed, is zeer elastisch en bijzonder sterk. Toch is de huid van de slangen niet bestand tegen de voortdurende wrijving die tijdens de voortbeweging optreedt. Daarom wordt de huid enkele malen per jaar vernieuwd. De slangen werpen bijna hun gehele huid af, die dan als een leeg omhulsel binnenste buiten wordt gekeerd. Op de plaats waar de schubben of schildjes hebben gezeten, komen weer nieuwe schubben. Om zich van zijn huid te bevrijden, kruipt de slang al wrijvend over een ruw oppervlak. Als de huid is afgeworpen, worden de kleuren veel helderder dan gewoonlijk. In de dagen die aa nde "vervelling" vooraf gaan, is de huid dof en kleurloos.

Andere eigenaardige verschijnselen die zich bij de slangen voordoen, zijn het verschrompelen van de linkerlong en het ontbreken van de urineblaas. Het kan bij slangen voorkomen dat de bevruchting in de lente plaatsvindt en dat de eieren in de zomer of in de herfst vóór de winterslaap worden gelegd.

De zintuigen van de slangen zijn op verschillende manieren ontwikkeld. De ogen kunnen goed ontwikkeld zijn, maar soms zijn ze verschrompeld. De ogen hebben een ronde of een ellipsvormige pupil. Een ellipsvormige pupil kan zowel horizontaal als vertikaal geplaatst zijn. De tot één geheel vergroeide oogleden vormen een zeer doorschijnend vlies (te vergelijken met een horlogeglas), dat aan dezelfde verandering onderhevig is als de andere delen van de huid. Doordat "echte" oogleden ontbreken - zodat slangen niet "met de ogen knipperen" en door de beperkte beweeglijkheid van het oog hebben de slangen een onbeweeglijke, starre blik (waaraan men geheel ten onrechte wel eens hypnotische kracht toeschrijft).

In het gehoororgaan van de slangen ontbreken het trommelvlies, de trommelvliesholte en de buis van Eustachius.

De reukprikkels worden opgevangen door speciale reukcellen en bovendien door cellen op de tong.

De tong van de slangen doet tevens dienst als tastorgaan. De gespleten tong, die de slang onophoudelijk door een inkeping in de bovenlip naar buiten steekt, houdt op een enkele manier verband met het uitstoten van gif. De tong is dus tastorgaan, smaakorgaan en reukorgaan, dus uiterst gevoelig. Daarom wordt de tong gedurende het inslikken van de prooi zorgvuldig beschermd binnenin de bek, zodat deze niet door het passeren van de prooi beschadigd kan worden. Enkele slangen (de groefkopadders of ratelslangen) hebben een kuiltje tussen de neusgaten en de ogen waar zenuw-uiteinden uitkomen, die gevoelig zijn voor temperatuursveranderingen.

Ofschoon de slangen niet in zo'n grote verscheidenheid van levensvormen voorkomen als de hagedissen, zijn er toch soorten die op het land leven, die in bomen leven, die zich ingraven en die in zoet water of in zout water leven. De orde van de slangen bestaat uit 18 families, waarvan de "gewone" adders en de grofkopadders als de meest ontwikkelde worden beschouwd. © 2007 - 2008 Hikari, gepubliceerd in Reptielen (Dier en Natuur) op 29-05-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Reptielen: pof-adder en adder van Gabon: In dit artikel voor U bescheven: de ,,gewone'' pof-adder en de Adder van Gabon, beide behorend tot het geslacht van de pofadders. Welkom in de wondere wereld van de ,…
• Reptielen: kenmerken: Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel vormden in de gesc…
• Reptielen: de indeling van de reptielen: Hoewel de mens een ingeboren afkeer heeft van reptielen, is het voor de mens wellicht gemakkelijker toe te geven dat de reptielen lang geleden een beslissende schakel…
• Het bezweren van slangen: Dit artikel gaat over het bezweren van slangen: hoe slangenbezweerders het doen, en wat voor gevolgen het heeft voor de slangen.
• Reptielen: de gladde slang (Coronella austriaca): De gladde slang dankt zijn naam aan de schubben die geheel glad zijn, dus zonder uitsteeksels, welke bijzonder zeldzaam is voor een slangesoort. In dit artik…