De winterse stilte in onze natuur

Het is 's winters buiten zoveel stiller dan in de zomer. Geen gezang van vogels, geen zoemende insecten, geen ruisende bomen. De natuur is niet dood, maar slaapt in een landschap van stilte. Maar dat betekent niet dat er niets te beleven valt. In deze stilte hoor je vaak alleen de vogels. Op het wad is het zelfs een drukte van belang. Nog stiller wordt de winter als het sneeuwt. Sommige dieren, op zoek naar voedsel, zijn dan duidelijker zichtbaar en opvallend aanwezig.

De winterse stilte van de natuur

Wat een Hollander in de tropen mist: misschien drop en zoute haring, maar toch het meest de winter. Fascinerend zo'n overdadige tropennatuur die het hele jaar door op volle toeren draait, maar weldadiger zijn de laaglandse seizoenen met de winter als rustpauze. Even groeit en bloeit er bijna niets. De bomen geven het op en laten hun bladeren vallen. Hun ruisen en ritselen verstomt. Geen gezoem of getjirp van insecten. Zangvogels zwijgen, op een enkeling na. Hoe kalmerend is de winterochtend, stemmig grijs en dampig met enkel het geluid van de roodborst, één van de weinige die het zingen in de winter volhoudt. Breekt de zon door, dan wil ook het winterkoninkje nog weleens uitbarsten in een driftige aria. De rest is stilte.

De vogels doorbreken de stilte

In de stad heb je daar niet zo gauw erg in, maar buiten, vooral ver weg van alle drukte, in de natuurgebieden valt op hoe de winter kan zwijgen. Dampigheid of mist smoort elk gerucht. Je kunt er minutenlang wandelen zonder een enkel geluid te horen. Je zou denken dat alles dood is. Maar de winter lijkt meer op een diepe slaap, zoals wij mensen doen, om de nacht door te brengen en nieuwe krachten te verzamelen. Het zijn de vogels die zich altijd weer als het meest levendige volk in de natuur manifesteren. Ze houden geen winterslaap, zingen dan wel niet, maar vliegen opgewekt rond en roepen naar elkaar. In stille bossen klinkt het krassen van kraaien, of nog mooier het 'kroak-kroak' van raven. Boven de polders het honderdvoudige gakken van vliegende ganzen die vanuit het hoge noorden als trekvogels hier de winter komen doorbrengen. Aan de oevers van een ven de schelle piepjes van het witgatje, een steltloper en één van de vliegende wintergasten die de verlaten winterse natuur komen verlevendigen (zie afbeelding rechts).

De twaalf stilste gebieden van Natuurmonumenten
Drents-Friese Woud (Dr.)	Eemland (Utr.)
Fochteloërveen (Dr.)	Zwarte Meer (Ov.)
Dwingelderveld (Dr.)	Landgoed Eerde (Ov.)
Schiermonnikoog (Fr.)	De Klencke (Dr.)
Texel (NH)	De Wieden (Ov.)
Tiengemeten (ZH)	Zak van Zuid-Beveland (Zld)

Drukte op het wad in de winter

Het wad in de winter, zowel in het noorden bij de eilanden, als in het zuiden in de Westerschelde, lijkt wel een internationaal vliegveld. Het is een voortdurend komen en gaan van ontelbare vogels die langs de kust reizen. De slikken, schorren, de drooggevallen platen zijn hun wegrestaurants. Tweemaal bij eb is het etenstijd. Op windstille, geruisloze dagen hoor je de vogelgesprekken: kleine kreten, soms opgewonden gekrakeel, een ruzietje om een vette wadpier. Of het signaal om met z'n allen een andere wadplaat te zoeken. Tienduizenden steltlopers vliegen geruisloos in de lucht, tot ze over je hoofd heen vliegen: een kleine orkaan van zwoegende vleugeltjes. En dan is er weer de grijze stilte van het wad, waar je hooguit nog het natte geslobber van de foeragerende bergeenden hoort.

De dempende geluiden van een sneeuwdek

Nog stiller wordt de winter als het sneeuwt. De sneeuwvlokken dalen geruisloos neer. En binnen enkele minuten is het landschap onherkenbaar veranderd. De vlokken en de luchtige sneeuwdeken dempen de geluiden. Het geronk van de snelweg, anders zo hinderlijk hoorbaar op de achtergrond, wordt teruggebracht tot gefluister in de verte. De dieren, anders niet zo gemakkelijk te traceren tussen de aardkleuren van het winterland, zijn nu stuk voor stuk opvallend aanwezig. De hazen rennen over de besneeuwde akkers. Dat is geen spel, maar drift. De mannetjes, de rammelaars, zitten nu achter de vrouwtjes aan. Een struinende vos in de bosrand kleurt alarmerend rood.

Het zijn de standvogels, zoals de kleurige ijsvogel, die niet voor de winter vluchten (zie afbeelding inleiding). Het baardmannetje kan zich goed redden met de zaadpluizen van het riet (zie afbeelding links). De ijsvogel zoekt het zwarte, nog niet bevroren water op van stromende beken en windwakken, waar hij kan duiken naar visjes. Andere vogels zie je aarzelen in het stille, besneeuwde landschap. De zwermen kieviten, die anders vastberaden weten waar ze moeten zijn voor een vette oogst aan wormen, dwarrelen nu wat doelloos heen en weer, strijken neer in een besneeuwd veld en prikken met hun snavels in de witte deken. Bij de eerstvolgende bui vertrekken ze naar het zuiden.