De bescheiden biodiversiteit van de woestijn

In veel gedeelten op aarde grijpen de vingers van de woestijn tot in de buitenste randen van het grasland. Het gras wordt schaarser en weldra wordt het land nog uitsluitend bedekt door zand. De woestijngrond is droog en alleen taaie planten die het kostbare water opslaan kunnen overleven. Vogels gebruiken ze om te nestelen. Zoogdieren en reptielen beschermen zich in hun holen tegen de hitte. De Sahara, de Gobi en de Arabische woestijn behoren tot de omvangrijkste woestijnen.

Kenmerken van een woestijn

Een vijfde van het aardoppervlak wordt bedekt door woestijnen. Woestijnen behoren tot de zeer droge gebieden waar de neerslag minder is dan 25 mm per jaar. Er zijn warme en koude woestijnen. Een woestijn wordt kouder naarmate zij dichter bij de polen en op een grotere hoogte ligt. Men onderscheidt steen-of rotswoestijnen (bv. de Gobi) en zandwoestijnen (Sahara en Arabische woestijn). De dorre woestijngebieden herbergen een verrassend grote diversiteit aan bewoners: planten, dieren en mensen die zich in de loop der tijden optimaal aangepast hebben aan de extreme leefomstandigheden. De rimpelige duinen van de woestijn van Sonora, op de grens van Mexico en de VS, en de Libische woestijn (deel van de Sahara) zijn bijna uitgestorven. In de Sonorawoestijn leven een hagedissensoort en een woestijnrat en in de Libische woestijn trippelen alleen wat kevertjes door het zand. Nu en dan scheert een vogel neer die één van die kevertjes wil verschalken. Maar zulke onbewoonde woestijnen zijn eerder uitzondering dan regel. De Atacama in het noorden van Chili staat bekend als de droogste van alle woestijnen. Er zijn hier zelfs plekken waar sinds mensenheugenis geen druppel regen is gevallen. Niet in elke woestijn heerst het hele jaar door zo'n grote hitte. De Gobiwoestijn, in het grensgebied van China en Mongolië en de meest noordelijke woestijn op aarde, is 's winters bedekt met sneeuw. Hoewel het ook hier zomers erg heet kan worden.

De achteruitgang van de biodiversiteit

De bedreiging van de biodiversiteit (de verscheidenheid aan planten- en diersoorten) blijft niet beperkt tot de woestijn. De hoeveelheid tropisch regenwoud is bijvoorbeeld maar een fractie van wat het een eeuw geleden was. Bovendien worden veel koraalriffen ernstig bedreigd. Met betrekking tot de woestijnen gaat het vooral om de verdwijning van diersoorten. In de Arabische woestijn zijn de gestreepte hyena, de jakhals en de honingdas uitgestorven als gevolg van jacht en verlies van hun leefomgeving. Sommige soorten die uit het gebied zijn verdwenen, zoals de Arabische oryx en de duingazelle, zijn met succes opnieuw geïntroduceerd. De zware vervuiling door de verwoesting van olieputten als gevolg van de Golfoorlog (1990-1991) veroorzaakte een omvangrijke verontreiniging van de grond en het grondwater.

In de Gobiwoestijn en de aangrenzende steppen is de saiga-antilope bijna verdwenen, onder meer omdat hun horens bij de Chinezen zeer gewild waren als geneesmiddel. Hun aantal begon begin vorige eeuw weer snel toe te nemen na een strenge controle op de jacht. Met het Przewalski-paard is het minder goed gegaan. Met ook hier als ergste vijand de mens. De boeren verjoegen deze wilde paarden van hun drinkplaatsen, omdat ze die voor hun eigen dieren nodig hadden en dat was fataal. Een ander wild paard dat tot het midden van de 19e eeuw tamelijk veel voorkwam, is de tarpan (zie afbeelding links). Dat dier is door toedoen van paardenfokkers uitgeroeid. Ze bedreigden de drinkplaatsen van hun kuddes. Het vlees en de huid van de wilde kameel zijn zo in trek, dat ook dit dier zeldzaam is geworden, hoewel het tegenwoordig weer beschermd is.

De cactus: een typische woestijnplant

De strijd om het bestaan is in de woestijn vooral gericht op het krijgen van voldoende water en het vermijden van de brandende hitte van de dag. De woestijngrond is droog. De kleine hoeveelheid regen die er valt verdampt al gauw door de verschroeiende hitte. De paar planten die hier en daar de eentonigheid van de enorme zandvlakte doorbreken vormen met hun wortels een breed netwerk dat tot 15 m onder de grond doordringt in de hoop daar water te vinden. Typische woestijnplanten, zoals de cactus, hebben speciale weefsels waarin zij water kunnen opslaan; hun bladeren zijn vaak niet meer dan naalden. Die hebben een betrekkelijk klein oppervlak, waardoor ze bij uitwaseming maar heel weinig water verliezen. De stekels voorkomen dat de planten door dieren worden beschadigd.

Zoogdieren en reptielen in de woestijn

Hoe komen dieren aan water of vocht in een gebied waar nauwelijks vijvers of stromen zijn? Roofdieren drinken het bloed van hun prooi en herbivoren krijgen vocht naar binnen als ze de weefsels van de woestijnplanten opeten. 's Nachts absorberen dode plantendelen vocht uit de lucht en slaan dit op. 's Morgens zuigen de dieren, en vooral de insecten, het water er weer uit. De lichaamschemie van het woestijndier helpt hem water te hamsteren. De nietige kangoeroerat, een buideldier uit de Sonorawoestijn, drinkt bijvoorbeeld nooit water (zie afbeelding links). Al het nodige onttrekt hij aan de droge zaden die hij eet. Als de koolhydraten uit de zaden in de cellen van de rat worden afgebroken vormen zich twee nevenprodukten: kooldioxyne en water. Een groot deel van dit water blijft binnen het lichaam van het dier, waardoor het zelden urineert. Van de kameel is bekend dat hij wekenlang zonder te drinken in leven blijft. In de bulten wordt vet opgeslagen, dat dient als energiereserve bij voedselgebrek.

Hoewel de oppervlakte van het woestijnzand gedurende de dag erg heet wordt, is de temperatuur slechts een centimeter of vijf daar onder veel lager en bijna constant. Daar hebben muizen, slangen, dassen en vossen hun holen, waar ze zich beschermen tegen de hitte. De rattenmeute houdt zich koel onder een stapel plantenresten. De vele reptielen in de woestijn (ratelslang in de VS, zandadder en hagedis) kruipen in de schaduwrijke kloven tussen de rotsen waar de temperatuur veel lager is. Langbenige dieren, zoals de woestijnspringmuis van de Sahara, zijn goed uitgerust voor het leven in de heetste woestijn. Hun poten zorgen ervoor dat hun lichaam en het gloeiendhete zand op betrekkelijk grote afstand van elkaar blijven.

De woestijnvogels

Hoe blijven de woestijnvogels in leven? Om te beginnen zijn ze in staat vliegend lange afstanden af te leggen om water te zoeken. Ze mijden de middaghitte door alleen in de ochtend- en avondschemering te gaan eten. Menige vogel bouwt zijn nest binnenin een plant, waar schaduw is en koelte. Spechten bijvoorbeeld beitelen een nest in de armen van de reusachtige saguarocactus. Het cactus-winterkoninkje leeft tussen de stekels van de cactussen. Krombeklijsters en kwartels voeden zich met zaden, bessen, insecten en spinnen. Renkoekoeken rennen in een duizelingwekkende vaart achter slangen en hagedissen aan. Hoog in de woestijnlucht zweven kalkoengieren en haviken, klaar om te duiken, zodra ze het lichaam ontdekken van een dood dier.

Dit artikel is onderdeel van de negendelige special De biodiversiteit in de grote ecosystemen.