De flora en fauna van de grote grasvlakten

Op het zuidelijk halfrond wordt bijna de helft van al het land door gras bedekt. Deze savannes, prairies of pampa's met bescheiden bomengroei zijn de tropische of subtropische varianten van de steppen in de gematigde klimaatzones. Er is een afwisselende droge en natte moesson. Afrika heeft de grootste grasvlakten. Deze savannes kennen een grote verscheidenheid aan grote zoogdieren, zoals olifanten, neushoorns, zebra's, leeuwen, giraffen, buffels, antilopen en een aantal grote loopvogels.

De bewoners van de grote grasvlakten

Vaak strekt dit grasland zich kilometers ver uit zonder te worden onderbroken door bomen of struiken. Kenmerkend voor de meeste diersoorten die leven op de open grasvlakten is dat ze hard kunnen lopen. Snelheid is hun voornaamste wapen tegen de vijand. De grote zoogdieren die de Afrikaanse savanne bewonen, zoals antilopen en zebra's zijn zonder uitzondering geoefende hardlopers. Deze grasvlakten herbergen ook veel kleine zoogdieren. Sommige zijn uitgerust met lange achterpoten en een staart die voor het nodige evenwicht zorgt; zij zijn eerder springers dan hardlopers. Enkele vogels hebben zich zelfs tot hardlopers ontwikkeld, zoals emoes en struisvogels op de Afrikaanse savanne en de nandoe op de Zuid-Amerikaanse pampa (zie afbeelding rechts). Ze kunnen niet vliegen, maar rennen des te beter. De renkoekoek op de prairie in het zuidwesten van de Verenigde Staten (bekend als 'Roadrunner' van de tekenfilms) rent weg als hij een vijand ziet, hoewel hij kan vliegen. In Azië zet de woestijngaai het ook op een lopen, wanneer hij zich bedreigd voelt. Dit is een goed voorbeeld van twee verschillende dieren in twee van elkaar verschillende leefgemeenschappen die zich op dezelfde manier gedragen.

Roofdier en prooi

Bijna alle knaagdieren van de grote grasvlakten graven holen onder de grond. Vaak vormen ze groepen en bouwen ze ondergrondse 'steden'. Amerikaanse op de grond levende eekhoorns zitten op hun achterpoten naast hun holen, totdat er gevaar komt opdagen. Dan haasten ze zich naar hun ondergrondse schuilplaats. Al deze knaagdieren zijn herbivoren en leven dus van grassen en zaden. Zij moeten voortdurend op hun hoede zijn voor vleesetende roofdieren (carnivoren). In Afrika jaagt de leeuw op zebra's en antilopen. Op de Noord-Amerikaanse prairies werpen jakhalzen en wezels zich op de prairiehonden.

De natte moesson

In de tropische vlaktes is er meestal één periode in het jaar waarin het regent: de natte moesson. Dan groeit het gras zeer snel, wordt sappig en groen. Kikkers die zich in de bodem verbergen komen te voorschijn en leggen hun eieren in de poelen die door de regen ontstaan. De uit de kikkervisjes ontwikkelde volwassen kikkers graven op hun beurt weer een holletje in de modder. Wevervogels komen in zwermen uit de weinige bomen die de Afrikaanse savanne rijk is en plukken het verse gras om er nesten van te bouwen (zie afbeelding rechts). Het begin van het regenseizoen zet hun voortplantingscyclus in werking, waarin ze nestelen, een partner zoeken, eieren leggen en hun jongen grootbrengen. Bekend is de Okavangodelta in Botswana, aan de rand van de Kalahariwoestijn, die tijdens het regenseizoen volstroomt met water uit de Okavangorivier en legio dieren aantrekt. Eilanden kunnen geheel onder water verdwijnen tijdens die overstroming en weer opduiken aan het eind van het seizoen als de delta weer volledig opdroogt mede door de snelle verdamping.

De droge periode

Als het langdurige droge seizoen over de grasvlaktes komt, wordt het water steeds schaarser. Overdag komen de vogels bij de poelen samen om er te drinken en 's nachts nemen de zoogdieren hun plaats in. Ten slotte echter zijn de meeste poelen verdroogd. Dan moeten grote grasetende zoogdieren, zoals de olifanten, zebra's, antilopen en buffels, wegtrekken op zoek naar water. Zij verzamelen zich tot kuddes en beginnen hun lange tocht. Al die tijd trekken ze over open gebied waar ze elk ogenblik door carnivoren kunnen worden aangevallen. Kleinere dieren graven zich in en doen een 'zomerslaap'; ze brengen de hete zomermaanden luierend door en blijven bewegingloos onder de grond.

De insecten

Overal waar grasland is vindt men ook enorme aantallen sprinkhanen. Vele van hen zijn trekkende sprinkhanen die in grote hongerige legioenen over het landschap van Noord-Amerika, Afrika en het Midden-Oosten trekken. Zij leggen hun eieren in de grond en deze verdrogen zelfs niet in de lange hitteperiode. Sprinkhanen zijn niet de enige insecten die zich tot grote zwermen samenvoegen. In de tropen vormen miljoenen termieten en mieren grote gemeenschappen met hun eigen soortgenoten en bouwen nesten die als torens boven het vlakke land uitsteken. Deze insecten vormen een smakelijk hapje voor menige vogel, slang, hagedis en zoogdier die deze wijde, open vlakten bevolken.

De steppen op het noordelijk halfrond

Steppen komen voor in gebieden waar 8 tot 9 maanden per jaar droogte heerst en waar door gebrek aan regen geen bomen groeien. De Russische steppen vormen een grote gordel van open grasland, die zich uitstrekt van de Zwarte Zee tot Mantsjoerije (zie kaart links). In deze grasvlakten is de winter de zwaarste tijd. In dit jaargetijde doen de dieren hun winterslaap of graven zich in om ondergronds te leven van zaden en ander voedsel dat ze daar hebben opgeslagen. Zelfs in gunstiger tijden is het gras er schaars. Maar 's winters steekt geen enkel grassprietje boven de dikke sneeuwlaag uit. Als de sneeuw door de lentewarmte smelt wordt het land langzamerhand groen. In het voorjaar, tijdens de regenperiode, verandert de steppe in een kleurig bloementapijt. De biodiversiteit van de flora is veel groter dan in de zuidelijker gelegen warmere grasvlakten. Op sommige van deze uitgestrekte steppen leven nog dieren die elders met uitsterven worden bedreigd, maar dankzij tientallen beschermde natuurreservaten voor een roemloos einde worden behoed, zoals het Przewalskipaard, de Bactrische kameel of de wilde ezel.

Dit artikel is onderdeel van de negendelige special De biodiversiteit in de grote ecosystemen.