De biodiversiteit van de tropische regenwouden

De meeste van 's werelds uitgestrekte wouden liggen kris-kras over de evenaar verspreid. Het tropisch regenwoud is één van de meest indrukwekkende, uitgebreide en waardevolle ecosystemen die we kennen. Het kent een zeer gevarieerde biodiversiteit aan planten- en dierengemeenschappen. Hier leven de helft van alle dieren -en plantensoorten op aarde. Door de massale houtkap in bv. Brazilië en Indonesië is inmiddels de helft van het regenwoud verdwenen.

Kenmerk van de tropische regenwouden

In deze tropische regenwouden groeien bomen en planten het hele jaar door; er valt in dit vochtige en warme klimaat namelijk veel regen. Enorme aantallen bomen van allerlei soort torenen er 70 m of meer boven de grond. Dicht opeen gepakt staan tussen deze reuzen kleinere bomen, die altijd nog zo'n 30 m hoog zijn. En daaronder ontspruiten jonge bomen die ongeveer 20 m hoog reiken en die elk proberen omhoog te groeien naar het licht en de lucht. Allerlei plantensoorten groeien in deze tropische regenwouden en sommige planten hebben er speciale gewoonten ontwikkeld. Lianen bijvoorbeeld wortelen in de grond en klimmen langs de boomstammen omhoog. Zij bloeien in de bovenste etages van het woud, hoog onder de baladakijn, halverwege de grond en de hoogste kruinen. Epyfiten of gastplanten als orchideeën en bromelia's (zie afbeelding inleiding) ontwikkelen zich niet in de bodem, maar leven op de takken van grote bomen, waar ze water en dode bladeren met hun schotelvormige bladeren opvangen. In tegenstelling tot de maretak, parasiteren zij niet op de boom. Ze voeden zich via hun eigen wortels en bladeren. De veelkleurige epyfieten geven het bladerdak van de regenwouden een kleurrijk uiterlijk. De bodem van het woud is erg vochtig. Het is er bovendien erg warm, doordat het dichte bladerdak een beschuttende laag vormt tegen de koude luchtstromen boven de bomen. Het bovenste laagje aarde is heel dun. Zodra zich nieuwe grond vormt uit rottende planten wordt deze door de plantenhorde verorberd (zie schema).

Opvallende dieren van het tropisch regenwoud

Veel dieren in het regenwoud zijn endemische soorten: ze komen maar op één plek op aarde voor. Daarnaast zijn er duizenden soorten insecten en vogels, waaronder de regenboogkleurige ara's, papegaaien, toekans, kolibries en neushoornvogels. De jaguar, gorilla, oerang oetan en tijger zijn de belangrijkste zoogdieren op de grond. In de boomkruinen, de bovenste laag van het regenwoud en tevens de droogste plek leven de meeste dieren, zoals apen, boomslangen, leguanen en vele vogels. Opvallende dieren zijn bijvoorbeeld de pijlgifkikker en de harlekijnkoraalslang, die door hun felle kleuren laten zien dat ze giftig zijn.

Voorbeeld van jager en prooi in het regenwoud

Overdag is het regenwoud bijna volkomen in duisternis gehuld en heerst er een absolute stilte. Behalve het incidentele gekrijs van een papegaai is er niets wat de stilte verstoort. 's Avonds echter beginnen de dieren hun schuilplaatsen te verlaten. Dan komt het woud tot leven en weerklinkt in de nachtlucht een kakofonie van geluiden die niet te vergelijken is met die van welk ander natuurgebied ook. Hoog in de bladeren ontwaken de apen. Weldra beginnen ze hun werk aan de trapeze dat de hele nacht voortduurt; op zoek naar fruit zwaaien ze van tak naar tak. Terwijl de apen hun voedsel tussen de boomtoppen zoeken, klimt de luiaard -de sluipende nachtjager- op een laaghangende tak (zie afbeelding links). Daar gaat hij doodstil liggen; alleen zijn staart geeft nu en dan nerveuze rukjes. Tot een argeloze aap voorbijkomt. Dan komen de gespannen spieren van de luiaard explosief tot actie; hij springt en vangt de aap in de stalen klem van zijn kaken. Zo voltrekt zich in het oerwoud het nooit eindigende drama van jager en prooi.

Ontbossing van het regenwoud

Meer dan de helft van alle regenwouden op aarde is in de afgelopen 50 jaar verdwenen door toedoen van de mens. Van het Amazone regenwoud, het grootste regenwoud op aarde, is al 20% verdwenen. De ontbossing stijgt vooral in de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso (=dik bos), voorheen het grootste aaneengesloten regenwoud op aarde, waar nu meer dan een kwart van de Braziliaanse soja-oogst vandaan komt. Behalve de ontbossing hebben mijnbouw en andere menselijke activiteiten een zeer negatief effect op de wouden. Hierdoor sterven per dag vele planten- en diersoorten uit, en verdwijnen er vele hectares natuur. Op het door Indonesië en Maleisië gedeelde eiland Borneo vindt er zeer uitgebreide kap en afbranding van oerwoud plaats. De opbrengst is bedoeld voor de grotendeels illegale handel in tropisch hardhout. De ontboste gebieden worden ontwikkeld als palmolieplantage.

Een andere bedreiging voor het ecosysteem zijn dierenhandelaren, die exotische dieren uit het regenwoud vangen of doden en daardoor het evenwicht verstoren. Gekapt regenwoud groeit niet snel meer terug, omdat de bodem onvruchtbaar is. Ook als het bos uiteindelijk wel teruggroeit, zal het nooit meer zo'n soortenrijkdom kennen als voorheen, zelfs al worden er inheemse bomen geplant. Het verdwijnen van het tropisch regenwoud is indirect ook een bedreiging voor de mensheid. De uitgestrekte bossen beïnvloeden het klimaat. Het Amazone regenwoud wordt ook wel de 'longen van de wereld' genoemd, omdat de lucht er zo gezuiverd wordt door alle bomen.

Dit artikel is onderdeel van de negendelige special De biodiversiteit in de grote ecosystemen.