Het dierenleven in de poolstreken

In de poolgebieden van onze planeet heerst zes maanden de poolnacht en kan de temperatuur dalen tot waarden tussen de 30 (Noordpool) en meer dan 50 graden (Zuidpool) beneden het vriespunt. Zelfs gedurende de pooldag komt de temperatuur zelden boven het vriespunt op beide polen. Daarom biedt het poolgebied de minst gunstige levensvoorwaarden voor het dierenleven op aarde. Maar beide poolgebieden verschillen in menig opzicht van elkaar.

Dierenleven in het Zuidpoolgebied

De Zuidpool bestaat uit het Zuidpoolgebied, dat zich uitstrekt over de onderkant van onze planeet en oprijst uit een koude oceaan. Het grootste deel ligt bedekt onder een mantel van sneeuw en ijs. Op sommige plaatsen is het ijs meer dan 3 km dik. Maar hier en daar steekt soms een stuk rots of aarde boven de witte uitgestrektheid uit. Slechts drie bloeiende plantensoorten, een paar mossen, korstmossen en algen klampen zich vast aan die paar stukjes land. Afgezien van enkele ongewervelde dieren wordt het Zuidpoolgebied slechts bezocht door zeeleeuwen, pinguïns en zeevogels. In tegenstelling tot het vaste land van de Zuidpool is de zee er rijk aan plantenleven: het plantaardig (fytoplankton) en dierlijk plankton (zoöplankton) dat het voedsel vormt voor ontelbare schaaldieren en andere ongewervelden. Op hun beurt vormen deze het voedsel voor vele vissen, inktvisjes, walvissen, zeehonden en zeevogels.

Het Noordpoolgebied

Het Noordpoolgebied bestaat uit een binnenzee, de Noordelijke IJszee, die bijna helemaal is omgeven door een ring van land. De Noordelijke IJszee, ook wel Arctische Oceaan genoemd, ligt ten noorden van de continenten Azië en Noord-Amerika, waarin het grote ijsveld van de Noordpool (Arctica) ligt. Waar geen ijs is, wemelt het water van het leven, net als in de oceanen rondom het vasteland van de Zuidpool. Het land dat onmiddellijk aan de Noordelijke IJszee grenst is meer dan de helft van het jaar met sneeuw bedekt. Maar in de korte zomer is het leven er uitbundig vertegenwoordigd. Dit leven ontspruit uit de allerbovenste aardlaag. Daaronder blijft de grond het hele jaar door bevroren; die laag permafrost is niet overal even dik; dit varieert van minder dan een meter tot 400 meter. Dit gebied, waarvan de ondergrond nooit helemaal ontdooit, noemen we toendra. Zomermossen en korstmossen bedekken hier het grootste deel van de open plekken. En schitterende bloeiende 'alpen'-planten kleuren het anders zo grauwe landschap. Al deze planten zijn bestand tegen de vorst.

De ijsberenpopulatie en de klimaatverandering

Beelden van ijsberen op smeltende ijsschotsen zijn één van de symbolen van de opwarming van de aarde geworden. Daardoor zou de gedachte kunnen ontstaan dat deze poolbewoners het slachtoffer zijn van de opwarming van de aarde met de bijbehorende inkrimping van de ijskap. Echter, het aantal ijsberen was door grootschalige jacht gedecimeerd. De poollanden Canada, VS, Noorwegen, Rusland en Denemarken (dat Groenland vertegenwoordigt) sloten in 1973 een verdrag om de ijsbeer te beschermen. Van klimaatverandering had toen nog niemand gehoord. De populatie is de laatste decennia fors gegroeid als gevolg van die beschermde status. Men schat hun aantal inmiddels op 22.000 tot 25.000. In 2007 zette de Amerikaanse regering de ijsbeer nog op de rode lijst van bedreigde diersoort.

Toch is er ook kritiek op die extra bescherming voor alleen de ijsbeer. Natuurbeschermers vragen zich af waarom andere klimaatslachtoffers, zoals de walrus of bepaalde soorten zeehonden, geen beschermde status krijgen. Bovendien worden op sommige plekken tegenwoordig meer ijsberen gespot. Over de oorzaken vliegen wetenschappers elkaar in de haren. Want: Zijn er meer ijsberen, of alleen op sommige plekken of worden ze op nieuwe locaties gezien, omdat de beesten nieuwe migratieroutes zoeken door smeltend ijs? De ijsbeer eet voornamelijk zeehonden die hij 's winters moeiteloos kan vangen door rustig op het pakijs te wachten bij een ademgat. De ijsberenpopulatie van de Hudson Baai in Canada is de zuidelijkste populatie ter wereld. De beren wachten aan de rand van de baai totdat deze is dichtgevroren en ze op het ijs op jacht kunnen naar deze zeehonden.

Het dierenleven op de toendra

Zelfs zover noordelijk als op 80 graden noorderbreedte levert de toendra nog voedsel genoeg voor enkele zeer grote en zeer hongerige plantenetende dieren. Het rendier van Noord-Europa en de kariboe van Noord-Amerika, die eigenlijk beide tot dezelfde soort behoren, leven hoofdzakelijk van een mossoort die rendiermos wordt genoemd. De kariboe is herkenbaar aan de zeer lange, sierlijke geweien die door beide seksen wordt gedragen en de breed diep ingesneden hoeven. De zeldzame grazende muskusos, verre verwant van de antilope, leeft in gebieden waar het zomers niet warmer wordt dan 10 graden, zoals de noordelijke Canadese eilanden, Alaska en Groenland. Deze met uitsterven bedreigde soort is succesvol uitgezet in Noorwegen en Noord-Siberië (zie afbeelding links). De muskusos blijft het hele jaar in de buurt van de toendra en slaagt er zelfs in de winter in voedsel onder de sneeuw vandaan te halen.

Maar rendier en kariboe trekken in de herfst meer naar het zuiden. Ook grote zwermen vogels zoeken het in die tijd wat zuidelijker, op enkele uitzonderingen na. Behalve de muskusos blijven ook enorme aantallen lemmingen, kleine op muizen lijkende knaagdieren, de hele winter op de toendra. Ze voeden zich met plantenwortels en wonen in met hooi beklede holen onder de grond. Deze lemmingen vormen de voornaamste voedselbron voor de poolvos en andere roofdieren. Natuurlijk is de strijd om het voedsel in de winter het hevigst; en geen pooldier zou in leven blijven als er op zijn menulijst maar één gerecht voorkwam. De meeste van hen zijn dan ook niet erg kieskeurig. Een poolvos eet zowel planten en vissen als lemmingen. Als een dier honger heeft is elk voedsel goed voedsel.

De dieren van de taiga

Ten zuiden van de toendra is het land vijf maanden of langer sneeuwvrij. Grote delen van dit gebied zijn bedekt met altijd groene naaldbomen. Deze taiga vormt het grootste bosgebied op aarde (het Russiche woord 'taiga' betekent naaldwoud). Het is het noordelijkste gebied waar bomen kunnen overleven en omvat grote delen van Skandinavië, Canada en Rusland. In de taiga vinden de kariboe (zie afbeelding rechts) en de eland onderdak voor de winter; in deze wouden leven dan ook veel meer diersoorten dan verder noordelijk in de toendra. Ruigpoothoenders en kruisbekken (zangvogels) eten planten en zaden; spechten en Vlaamse gaaien leven van planten en insecten; en veel soorten vinken, zangvogels en andere vogels voeden zich met de zomerinsecten die zich in de stammen van het taigawoud hebben geboord. De zuidelijke zoom van de taiga wordt gekenmerkt door hogere temperaturen en voldoende water om loofbomen tot voedsel te dienen. Niettemin zijn de meer zuidelijk gelegen bergen, waar de temperaturen soms betrekkelijk ver dalen, hier en daar bedekt met bossen die aan het taigawoud doen denken.

Dit artikel is onderdeel van de negendelige special De biodiversiteit in de grote ecosystemen.