Leefgemeenschappen in de dierenwereld

De omstandigheden die een bepaald milieu vormen zijn constant aan verandering onderhevig. Sterker nog: elke verandering veroorzaakt een verschuiving in de ecologie van het gebied. Soms is die verandering subtiel, soms duidelijk waarneembaar. Als de herbivoren door droogte te weinig voedsel vinden sterft menig zwak dier de hongerdood. Dat heeft weer tot gevolg dat er ook voor de carnivoren minder voedsel beschikbaar is, waardoor bepaalde groepen kleiner worden.

Relatie tussen prooidier en roofdier

Het aantal dieren dat leeft in een bepaald gebied stijgt en daalt regelmatig. Soms liggen er maanden of jaren tussen twee perioden waarin het aantal een hoogtepunt bereikt. In het algemeen geldt: hoe kleiner het dier en hoe sneller het zich vermenigvuldigt, hoe dichter deze toppen bij elkaar liggen. De relatie tussen prooidier en roofdier is een dynamische factor in de ecologie. Voorbeelden hiervan zijn er te over. Elke pelsjager die in het noorden van Canada op bevers heeft gejaagd kan bevestigen dat twee andere dieren die in de aan meren zo rijke wouden de strijd om het bestaan voeren de snelle haas en de nog snellere lynx zijn (zie afbeelding inleiding). Als er in de bossen veel hazen zijn kun je rekenen op een bevolkingsexplosie bij de lynxen. Als het aantal hazen om wat voor reden dan ook daalt, is er niet genoeg voedsel voor de lynxen en zal een groot aantal van hen de hongerdood sterven. Op hun beurt krijgen de hazen daardoor weer de kans zich te vermenigvuldigen en dus stijgt hun aantal weer. Naarmate er meer voedsel voor hen komt, beginnen ook de lynxen weer in aantal toe te nemen. Deze bevolkingscyclus herhaalt zich elke negen à tien jaar.

Voorbeeld biologische leefgemeenschap

Dikwijls leven bepaalde planten- en diersoorten samen in een biologische leefgemeenschap. In een vijver zal men planten aantreffen die onder water groeien; andere (kroos bv.) drijven aan de oppervlakte; langs de oever groeit riet. Elke plant bezet de plaats waar hij het beste groeit, zich ontwikkelt en vermeerdert. Hetzelfde geldt voor de dieren van deze vijvergemeenschap. Sommige wroeten in de modder, andere drijven in of glijden over het water, weer andere kruipen in de planten en een deel zwemt in het water. Overal waar vijvers zijn zal men een gelijksoortige, zij het niet altijd identieke, leefgemeenschap aantreffen. Een normale leefgemeenschap is rijk aan plantaardig voedsel.

Verhouding herbivoren en carnivoren in dezelfde leefgemeenschap

Op het land omvat het voedsel bladeren, gras, bloemen, vruchten, boomschors en zelfs hout. Vijvers en meren bevatten een overvloed aan algen. Planten leveren meestal het voedsel voor kleine dieren, hoewel er enkele opvallende uitzonderingen op deze regel bestaan: olifanten, waterbuffels (zie afbeelding rechts), giraffen, neushoorns en nijlpaarden. Deze herbivoren of planteneters behoren tot de grootste op het land levende dieren. Onnodig om te zeggen dat er in elke normale leefgemeenschap meer planten zijn dan herbivoren. Sterker nog, in dezelfde leefgemeenschap bevinden zich meer herbivoren dan carnivoren of vleeseters.

Verhouding voedselinname en toename lichaamsgewicht

In elke leefgemeenschap in het dierenrijk vindt men een soort piramide van aantallen en van lichaamsgewichten. Natuurwetenschappers schatten dat er tien pond voedsel nodig is om het lichaamsgewicht van het dier dat dit voedsel eet met één pond te laten toenemen. Ongeveer 500 kilo zeeplanten zijn nodig om 50 kilo schaaldieren te krijgen die deze planten eten. Wil een makreel een pond aankomen, dan moet hij tien pond schaaldieren naar binnen werken. Een tonijn die zich voedt met makreel moet een maaltje van tien pond verorberen om een pond aan zijn gewicht toe te voegen. Als de mens een pond tonijn zou opeten, zou hij eveneens daarvan slechts een tiende deel (50 gr.) in gewicht toenemen.

Banden tussen leefgemeenschappen

Hoe belangrijk ook, toch is voedsel slechts één van de vele banden die een leefgemeenschap met elkaaar verbinden. Andere banden worden gesmeed als planten een tehuis gaan vormen voor het dier, of wanneer een dier iets maakt dat een ander dier gebruikt. Insecten die in de nesten van termieten huizen zijn een goed voorbeeld van de wijze waarop het ene dier gebruik maakt van iets wat de ander heeft gemaakt. De koekoek is hiervan waarschijnlijk nog het beste voorbeeld. Veel koekoeken maken nooit een nest, maar leggen hun eieren in het nest van andere vogels (zie afbeelding links). Het gaat in deze verhouding tussen de leefgemeenschappen niet om een vorm van symbiose. Dat is in de biologie een begrip waarbij twee levensvormen samenleven, zoals bv. de bittervoorn die zich niet kan voortplanten zonder een bepaalde soort zwanenmossel. De vissen leggen de eitjes in de schelp ter bescherming. Parasitisme is een vorm van symbiose die meestal voor één van de partners schadelijk is, bv. vlooien in de vacht van een kat.

Dit artikel is onderdeel van de negendelige special De biodiversiteit in de grote ecosystemen.