De verspreiding van vogels en zoogdieren

De zoögeografie is een onderdeel van de biogeografie en bestudeert de verspreiding van dieren en stelt vast welke dieren kenmerkend zijn voor de gebieden op aarde en gaat na hoe de tegenwoordige verspreiding is ontstaan. In de 19e eeuw kwam men tot de ontdekking dat gebieden die qua klimaat en vegetatie bijna identiek waren, totaal van elkaar verschillende dieren herbergden. Men kwam tot de conclusie dat na afscheiding van de werelddelen de soorten hun eigen weg gingen in hun ontwikkeling.

Oorspronkelijke theorie verspreiding van dieren

Jarenlang hebben geleerden aangenomen dat de verspreiding van de vogels en de zoogdieren over het aardoppervlak grotendeels het gevolg was van verschillen in klimaat en vegetatie. Het poolgebied heeft zijn ijsberen en witte vossen, rendieren, hermelijnen en walrussen, sneeuwhoenders, sneeuwuilen en valken. Het gebied met een gematigde temperatuur heeft zijn vossen en wolven, zijn konijnen, schapen, bevers en vogels die typerend zijn voor dit gebied: mussen, zangvogels en vinken. In tropische gebieden leven apen, olifanten, pauwen en papegaaien samen met duizend-en-één andere dieren en kleurig gevederde vogels, die in koudere streken niet worden aangetroffen. Kamelen, gazellen en struisvogels leven in de woestijnstreken van Afrika. De bizon, gaffelantilope en de prairiehonden zijn dieren van de grasvlakte, terwijl hert en lynx (zie afbeelding rechts) in de bossen leven. Dit alles in aanmerking genomen lijkt het begrijpelijk genoeg dat werd verondersteld dat klimaat en vegetatie de verklaring vormen voor het feit dat werelddelen en aardstreken bevolkt worden door zoogdieren en vogels die er passen, terwijl andere diersoorten elders in overvloed aanwezig zijn.

Verschillen in identieke klimaatzones

Toen aan het eind van de 19e eeuw de geleerden belangstelling kregen voor de zoögeografie (de verspreiding van dieren op aarde) werd het al gauw duidelijk dat deze klimaat-vegetatietheorie niet opging. De Amazone in Zuid-Amerika en Kongo in Afrika stromen door dichte tropische wouden; toch leven er heel verschillende dieren. Toen er goede omschrijvingen van de dierenrijken beschikbaar waren, ontdekte men al gauw dat gebieden die, wat klimaat en fysieke kenmerken betreft bijna identiek waren, totaal van elkaar verschillende dieren bevatten. In het Afrikaanse oerwoud vinden we olifanten, mensapen, gorilla's, luipaarden, cobra's, wevervogels en parelhoenders. In de wouden van het Amazonegebied leven bijvoorbeeld apen met grijpstaarten, maar geen mensapen; er zijn tapirs, jaguars en toekans (zie afbeelding links). Klimaat noch vegetatie verklaren het verschil. Een andere manier om het probleem te benaderen is te inventariseren welke dieren op bepaalde plaatsen worden aangetroffen, maar die merkwaardigerwijs ontbreken in gebieden die voor hen geschikt zouden zijn wanneer het klimaat de belangrijkste factor was. De enige verklaring voor de opmerkelijke verschillen binnen de verspreiding van de dieren is de veronderstelling dat er in het verleden wegen bestonden die het de dieren mogelijk maakte van de ene landmassa naar de andere te trekken. Toen geologische veranderingen de werelddelen van elkaar afscheidden of barrières opwierpen, gingen de afgescheiden soorten hun eigen weg in de evolutie.

De geografie bepalend voor het dierenleven

In dit licht beschouwd is het gemakkelijk te begrijpen dat de zoögeografie een belangrijke steun kan zijn voor de geologie (processen die de aarde gevormd hebben). Een studie naar de verspreiding van de dieren kan voor de geoloog een hulp betekenen wanneer hij probeert vast te stellen welke de oudste eigenschappen zijn van het aardoppervlak en welke de meest recente. Voor we echter de klimaat-vegetatietheorie helemaal overboord gooien, moeten we rekening houden met het feit dat dieren zich ontwikkelen om te passen in de omgeving waarin ze leven en dat deze aanpassing weer iets te maken heeft met hun verspreiding.

De meeste apensoorten zijn zo voortreffelijk uitgerust voor het leven in het oerwoud, dat ze zich op hun zwerftochten nooit ver buiten de woudgrens zullen wagen. Datzelfde kan worden gezegd van de opossum (zie afbeelding inleiding), de wilde katten en eekhoorns. Kamelen en giraffen zouden zich in het oerwoud helemaal niet prettig voelen. Vogels die erop gebouwd zijn in ondiep water te waden en daar vissen aan hun lange snavels te rijgen zouden in een woestijnlandschap niet veel overlevingskansen hebben. De neushoornvogels, zo voortreffelijk uitgerust met een zware snavel voor het eten van vruchten, zouden niet kunnen leven in prairies of het koude poolgebied.

Om dus het antwoord te vinden op de vraag waarom een diersoort in een bepaald gebied voorkomt, moeten we afgaan op een serie gecompliceerde langzame wisselwerkingen tussen levende organismen en hun omgeving - zó langzaam dat een paar duizend of zelfs een miljoen jaar nauwelijks voldoende zijn om een merkbare verandering tweeg te brengen.