De kunstmatige verspreiding van planten en dieren

De invloed van de mens op zijn omgeving was in de prehistorie minimaal en daardoor ook zijn invloed op de verspreiding van de flora en fauna op aarde. Mede door de voortschrijdende techniek in vervoersmogelijkheden en communicatie heeft hij bewust en onbewust bijgedragen aan de verplaatsing van planten en dieren van de ene flora en fauna naar de andere. Deze organismen worden exoten genoemd. Voorbeelden hiervan zijn het konijn in Australië en de muskusrat in België en Nederland.

De invloed van de mens op flora en fauna

Toen de mens op aarde begon te leven schaarde hij zich in de strijd om zijn territorium en om het bestaan aan de zijde van andere dieren. Op zoek naar voedsel bestreek hij een groot en uitgestrekt gebied. In het begin was zijn invloed op zijn ecologie -de relatie met zijn omgeving- niet groter dan die van andere dieren. Het effect dat hij had op de verspreiding van dieren en planten over onze planeet was waarschijnlijk erg klein. Maar naar mate de tijd vorderde ontwikkelde de mens zich tot een intelligent, redelijk schepsel. Hij ontwierp gereedschap en wapens, bouwde omvangrijke steden en legde kilometers lange wegen aan. Hij maakte vaar- en voertuigen en werd zo een wereldreiziger. Dit alles had de mens voor op het dier; het stelde hem in staat met succes de uitdagingen van zijn omgeving het hoofd te bieden. Ongeveer 2000 jaar geleden begon de mens zich te mengen in de fauna'a en flora's. In de afgelopen 200 jaar heeft hij, mede door het voortschrijden van de mogelijkhden tot reizen en communicatie, opzettelijk en bij toeval planten en dieren van het ene gebied naar het andere overgebracht, in een mate die door biologen nog maar sinds enkele decennia wordt onderkend.

Verspreiding van exoten door de mens

De ecologen schatten dat ongeveer 10% van de dieren en planten die nu in het wild leven door de mens naar hun huidige woonoorden werden getransporteerd. Van de rond 700 soorten vogels die nestelen in Noord-Amerika zijn er slechts 14 (±2%) door de mens daar geïntroduceerd. Sommige hiervan, zoals de huismus en de spreeuw, bleken als standvogel een groot succes. Maar de meeste nieuwkomers of exoten moesten het in veel gevallen opnemen tegen inheemse soorten. Daardoor hielden betrekkelijk weinig van deze vogels het uit in de Nieuwe Wereld.

Maar op eilanden en ander geïsoleerde gebieden ligt de zaak dikwijls anders. Op zulke plaatsen is de ecologie heel precies uitgebalanceerd. Op de Britse eilanden leven ruim 300 soorten zoetwatervissen, amfibieën, reptielen, zoogdieren en nestelende vogels. 12% werd door de mens meegebracht. Er zijn in Groot-Brittannië zo'n 2100 soorten varens en bloeiende planten. Hiervan bracht de mens ongeveer 20% mee uit andere delen van de wereld. Veel planten 'ontsnapten' uit tuinen en werden wilde exemplaren. Het oosten van de Verenigde Staten werd ook een vruchtbaar gebied voor menige buitenlandse plant.

Dikwijls brengt een pas aangekomen dier of plant de ecologie in de war. Dan wordt het een ongewenste plaag of onkruid. Maar dit lot ondergaan lang niet alle exoten. Sommige soorten vormen een waardevolle aanwinst voor de flora en fauna waarin ze zijn binnengedrongen. Zo hebben Amerikaanse geleerden bijvoorbeeld Europese wespen geïmporteerd om kevers te verdelgen die de iepenziekte verspreidden. Inheemse wespen voedden zich niet met kevers uit de schors van iepen en olmen. Vanuit zijn geboorteland Australië werd de parkiet door de mens over de wereld verspreid (zie afbeelding inleiding). Door verschillende soorten met elkaar te kruisen heeft men verschillende kleuren verkregen. Parkieten die aan hun gevangenschap ontsnappen krijgen echter dikwijls hun natuurlijke groene kleur terug.

Exoten die een plaag veroorzaken

Er zijn ook diereninvasies geweest die rampen veroorzaakten. In 1859 brachten kolonisten konijnen Australië binnen. Deze dieren kwamen hier niet voor. Ze vonden er geen natuurlijke vijanden, vermenigvuldigden zich bijna onbeperkt en vraten alles op wat ze tegenkwamen. Rond 1950 waren ze aangegroeid tot enkele honderden miljoenen en was er sprake van een konijnenplaag. Nadat de Australische overheid op kunstmatige wijze myxamatose (konijnenziekte) introduceerde werd het aantal konijnen tot een kwart teruggebracht. De muskusrat komt van nature voor in Noord-Amerika en is door de mens in het begin van de 20e eeuw geïntroduceerd in delen van Europa, als jachtdier en voor op pelsdierboerderijen. Veel invasies van planten en dieren waren louter toeval, met inbegrip van enkele van 's werelds ergste plagen: de zwarte en bruine rat, de huismus, talloze soorten ziekteverwekkende schimmels en honderden schadelijke insekten, zoals de coloradokever. In het begin van de 20e eeuw werd de Amerikaanse kastanje geïnfecteerd met een schimmel, de Aziatische kastanjepest. Deze kastanje is nu in Amerika bijna uitgestorven. De Dingo Fence is een ruim 5000 km lang hekwerk dat is gebouwd om schapen in het zuidelijke deel van Australië te beschermen tegen dingo's (zie kaart). Aan het hekwerk werd begonnen in 1880. Door het hek nam de populatie van dingo's ten zuiden van het hek af en werden er minder schapen gedood, maar tegelijkertijd namen kangoeroes en konijnen sterk in aantal toe, wegens het wegvallen van hun natuurlijke vijand. De dingo is een verwilderde hond die waarschijnlijk 5000 jaar geleden door mensen als huisdier is meegenomen. Ze zijn echter weer verwilderd en hebben zo als exoot een leefwijze ontwikkeld die sterk lijkt op die van wolven.

Verspreiding van bacteriën en virussen

Het gebeurt wel eens dat de mens per ongeluk de doodsvijand van andere mensen van de ene plaats naar de andere vervoert. Bovendien zijn deze vijanden onzichtbaar. We bedoelen hier kiemen: bacteriën, virussen en dergelijke. Hoe kan een lastig verkoudheidsvirus uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten op een eiland in de Stille Oceaan een dodelijk gevaar worden? Eenvoudigweg omdat wij gewend zijn aan onze virussen. Ons lichaam heeft een verdediging opgebouwd tegen dergelijke ziektekiemen. Doordat we dikwijls met ze in contact kwamen hebben we een soort groepsimmuniteit tegen deze ziekten ontwikkeld. Volkeren die geïsoleerd leven beschikken niet over dit wapen.