De natuurlijke verspreiding van planten en dieren

Planten en dieren vermeerderen zich en vestigen zich in een nieuw gebied op twee manieren: actief en passief. We spreken van een actieve verspreiding als de beweging plaatsvindt door het organisme zelf. De passieve verspreiding is afhankelijk van externe krachten, zoals wind, water en dergelijke. Bij planten is zelden sprake van een actieve verspreiding. In het dierenrijk speelt het een grotere rol, vooral bij de jongen. Ook de evolutie van planten en dieren hebben voor verspreiding gezorgd.

Verspreiding van planten en dieren

Planten verspreiden zich bijna altijd langs passieve weg: hun zaden worden meegenomen door de wind, door het water, door vogels en andere dieren. Bij enkele planten, bijvoorbeeld het kruidje-roer-me-niet (zie afbeelding onder) en de springkomkommer, barsten de zaadvruchten bij de minste aanraking open en spuiten de zaden ver weg. Bij de dieren is de actieve verspreiding veel sterker aanwezig. De meeste hogere dieren hebben de neiging elk jaar terug te komen naar hetzelfde hol of nest. Jonge dieren komen in hun eerste broedperiode bijna altijd terug naar de plek waar ze geboren zijn. Een diersoort bezet een nieuw gebied alleen als enkele leden van zijn stam zijn afgedwaald tot over de grens van hun gebied. Geleerden zijn er vrij zeker van dat de pioniers meer moeten worden gezocht onder de jonge dieren. Als deze naar hun geboorteplaats terugkeren, vinden ze die vaak nog steeds bezet door hun ouders, die gewoonlijk agressiever zijn dan zij, en hun kroost wegjagen. Dan gaan de jonge dieren op zoek naar een plekje in de buurt. Als de grenzen van hun gebied al overal bezet zijn door soortgenoten, kan het gebeuren dat dit nieuwe plekje zich honderden of zelfs duizenden kilometers verderop bevindt. De heersende winden spelen de grootste rol in de passieve verspreiding van plant en dier. Een luchtmonster dat ter hoogte van de aardbodem wordt genomen bevat een omvangrijke lading aan levende organismen, meestal microscopisch klein. Alleen in de koude lucht van het poolgebied of in de lucht boven sommige ijskoude zeeën zou je moeite hebben een stipje leven aan te wijzen.

De natuurlijke verspreiding van planten

Laten we een paar transportmiddelen eens nader bekijken om te zien hoe sommige planten en dieren naar een nieuw gebied worden vervoerd. De drie voornaamste vervrachters zijn: wind, water en dieren. Het zaad van de esdoorn heeft 'vleugeltjes' waardoor het blijft zweven, opdat de wind het op weg kan helpen (zie afbeelding inleiding). De bekendste methode hanteert de paardebloem, waarvan elk zaadje zijn eigen kleine parachuutje van haartjes bezit en soms kilometers weggeblazen wordt. De treksprinkhaan en de zweefvlieg kunnen door de stormwind kilometers ver worden meegevoerd. Dan zijn er nog zaadjes met heel kleine haakjes die zich vasthechten aan dieren die door het landschap zwerven. Andere zaden vallen in beekjes en rivieren, waar ze door de stroom worden meegevoerd. Aan de hand van deze voorbeelden zal het niet moeilijk zijn te begrijpen hoe planten en dieren zich, zonder hulp van de mens, over de aardoppervlakte hebben verspreid.

De wind verstrooit allerlei levende wezens; van virussen, die beschouwd worden als de kleinste levende organismen, en bacteriën, tot de sporen van eencellige dieren en van varens en zaden. Elke hooikoortspatiënt weet dat de lucht boven velden en bossen wemelt van het stuifmeel. Misschien zal maar één van elke paar miljoen stuifmeelkorrels terechtkomen op een vrouwelijke cel van dezelfde soort en deze bevruchten. Dat lijkt misschien een verspilling, maar het voortbestaan van een groot aantal planten op onze aarde danken we aan de bestuiving door de wind.

De natuurlijke verspreiding van dieren

Het is bekend dat insecten en spinnen zich soms wel 250 km of meer door de wind laten meevoeren. En ook grotere dieren 'liften' over lange afstanden mee met de stormwinden. Onder deze dierlijke 'lifters' treffen we o.a. de aardwormen aan, amfibieën, reptielen, kleine knaagdieren en zelfs vissen. Krachtige, bestendige stormen blazen soms zelfs vogels naar een nieuw gebied. In 1937 koloniseerde de kramsvogel, die afkomstig is van zuidelijk Noorwegen en die door een flinke storm over de noordelijke Atlantische Oceaan werd geblazen, voor het eerst het westen van Groenland. De kluut heeft bijvoorbeeld een zeer uitgestrekt woongebied. Hij broedt zowel in Europa, Azië, als in delen van Afrika, Noord-Amerika en Australië. Sprinkhanenzwermen (zie afbeelding links) bestaan soms uit meer dan een miljard insecten en beslaan dan ongeveer 12 km². Ze verorberen per dag 3000 ton voedsel. Door de wind worden ze naar nieuwe voedselgebieden geblazen. Sinds miljoenen jaren hebben planten en dieren op aarde zich ontwikkeld. Zolang deze evolutie duurt zijn ze ook al van de ene plaats naar de andere getrokken. Maar elke soort moet van een bepaald geografisch centrum stammen. De meeste van deze centra bevinden zich in het land dat in het hart ligt van één van de gebieden die nu worden bewoond door een fauna of een flora, ook al heeft deze in de loop van de tijd, door verspreiding en kolonisatie, de grenzen van dit gebied overschreden.