Het web van de spin

Spinnen. Veel mensen zijn er bang voor, al zijn de Nederlandse spinnen volstrekt ongevaarlijk. Maar spinnen zijn ook fascinerend. In ragfijne weefsels vangen zij hun prooi. Ze maken draadconstructies van adembenemende schoonheid en complexiteit. Laat je betoveren door die prachtige aanblik op een herfstochtend, als duizenden dauwdruppeltjes de draden bedekken. Maar hoe maakt een spin eigenlijk zijn web? Waarom zijn er verschillende soorten spinnenwebben? En hoe vangt het web de prooi?

Overal spinnen!

Behalve in de poolgebieden komen spinnen voor over de hele wereld. Er zijn bijna 50.000 verschillende soorten spinnen. In Nederland en België komen enkele honderden spinnensoorten voor, waarvan de huisspin, de kruisspin en de trilspin de bekendste zijn.

De spinnensoorten die in Nederland en België voorkomende zijn niet gevaarlijk voor de mens. Sommige grote soorten kunnen wel bijten maar de meeste soorten komen niet door onze huid heen. Zelfs als dat wel gebeurt is het gif van deze soorten niet zo sterk dat er meer optreedt dan een rood vlekje.

Spinnen zijn er in alle vormen en maten, vooral tropische soorten worden groter en hebben soms bonte kleuren, markante lichaamsvormen of doornachtige uitsteeksels. De kleinste spinnensoorten zijn niet groter dan enkele milimeters, grotere soorten kunnen een spanwijdte van de poten hebben van meer dan 25 centimeter. Vrouwtjes zijn in de regel groter dan mannetjes.

Acht poten én acht ogen

Dat spinnen acht poten hebben, is bij iedereen wel bekend. Veel minder mensen weten dat de meeste spinnen ook acht ogen hebben. Dat wil niet zeggen dat spinnen ook automatisch goed zien. Veel spinnen zien juist maar heel weinig. Andere, zoals springspinnen die hun prooi bespringen, zien juist uitzonderlijk goed: springspinnen hebben de beste ogen van alle geleedpotigen
Spinnen hebben geen oren. Ze horen met hele kleine haartjes die op hun poten zitten. Geluid trilt en dat voelen ze dan. Deze haartjes heten hoorharen.
Spinnen hebben geen neus. Het ruiken doen ze net als bij het horen met kleine haartjes die op hun poten zitten.
Een spin proeft niets. Ze voelen met de haartjes op hun poten of ze een prooi nog kunnen eten of dat hij al te oud is.

130 kg insecten per dag

De spinnen op een gemiddeld weiland van één hectare groot eten met zijn allen 130 kilo insecten per dag. Veel? Ja, veel spinnen: op een gemiddelde vierkante meter landbouwgrond leven 130 spinnen. Een gemiddelde spin eet dagelijks 0,1 gram aan insecten.

Een web om te jagen?

Veel spinnen, maar zeker niet alle, maken bij hun jacht gebruik van een web. De manier waarop ze dat web, of de draden gebruiken, verschilt ook van spin tot spin. Er zijn spinnen die een web tussen hun poten spinnen en het als vangnet gebruiken, anderen spannen het tussen bladeren of takken of in een hoek in de hoop dat de prooi er in vliegt.

De meeste spinnen voorzien hun webben van lijmdruppels, waardoor een eenmaal gevangen prooi er niet uit kan ontsnappen. Spinnen plakken niet aan hun eigen web, doordat alleen het centrum van het web kleeft. Ook lopen ze tussen de lijmdruppels door en gebruiken ze loopdraden zonder lijm.

Spindraad, ijzersterk en multifunctioneel

Spindraad wordt gemaakt door de spintepels, die op het achterlijf van de spin zitten. Het spinapparaat bestaat uit één tot vier paar spintepels. Elk paar spintepels heeft zijn eigen toepassing. In de spintepels bevinden zich buisjes die met de klieren zijn verbonden. Het aantal buisjes varieert van 2 tot meer dan 50.000.

Spinnen gebruiken spindraad voor verschillende dingen:

• Als loopdraad (om van het plafond naar beneden te klimmen);
• om de prooi in omwikkelen;
• als aanhechtingsdraad (begin/eind) van een web;
• als signaaldraad: als een spin uit zijn web gaat, neemt hij een draadje mee, zodat hij altijd voelt als er een prooi in zijn web zit;
• als struikeldraad: als een spin in een schuilplaats zit, voelt hij aan dit draadje als er een prooi of een vijand in de buurt is;
• als reddingsdraaad: een springspin die zijn prooi mist, blijft hangen aan de spindraad die hij spant.

Spindraad is sterker dan de sterkste syntetische vezel: een web vangt een hommel in volle vlucht zonder te breken. Of, uitvergroot: een kilometer lange spindraad met een dikte van 21 cm zou een op volle snelheid vliegende Boeing 747 kunnen stoppen.

Een geduldig waarnemer kan buiten op ieder uur van de dag wielwebspinnen bezig zien met herstelwerkzaamheden aan het web. Gevangen prooidieren beschadigen het web; er moet dus dagelijks gerestaureerd worden. De lijmdruppels plakken na een paar dagen niet meer. Het oude web wordt dan opgegeten voordat in de nacht of vroege ochtend een nieuw web wordt gemaakt. Spinnen hoef je over recycling niets te vertellen.

Wielwebben en hangmatjes

De bekendste soorten spinnenwebben zijn de wielwebben en hangmatjes.

Omdat een hangmatweb geen kleefstof heeft, blijft het vrijwel intact als er een prooi in terechtkomt. Een hangmat gaat daardoor lang mee. 's Nachts gaat de spin verder met het web uit te bouwen, waardoor het steeds groter wordt. Het vangweb wordt door trekdraden op spanning gehouden, daardoor kan de spin zich snel verplaatsen. De spin hangt aan de onderkant ondersteboven onder het hangmatweb, dat eruit ziet als een warboel van draden boven een keurig geweven matje. Een insect dat tegen een struikeldraad botst, valt naar beneden en komt in de hangmat terecht. De wachtende spin grijpt de prooi met zijn kaken door de mazen heen. Het gevangen insect wordt meestal meteen opgepeuzeld.

Een wielweb is het alom bekende spinnenweb. Een wielweb vraagt veel onderhoud en gaat maar kort mee. Gevangen prooidieren beschadigen het web; er moet dus dagelijks gerestaureerd worden. De lijmdruppels plakken na een paar dagen niet meer. Het oude web wordt dan opgegeten voordat in de nacht of vroege ochtend een nieuw web wordt gemaakt.

Hoe de spin een (wiel)web maakt

1. De spin laat een draad waaien in de wind totdat deze ergens aan blijft kleven;
2. daarna verstevigt hij de draad tot de draagbalk van het te maken web;
3. de spin overbrugt de draad en laat een twee draad achter, die wat slap onder de draagdraad hangt;
4. vanaf het midden van die tweede draad verbindt de spin een nieuwe draad naar een lagergelegen vast punt;
5. vanuit het middelpunt van het te maken web worden draden aan verschillende punten vastegemaakt;
6. daarna worden tussen die draden aan de rand radicale spaken gemaakt;
7. vervolgens worden spiralen vanuit het midden naar de buitenrand gemaakt;
8. als het web klaar is, wacht de spin aan de rand van het web, met één poot op een radicale spaak tot de prooi het web invliegt.