Oogstfeest, echo van gezelligheid

Het lijkt alsof het is weggeslopen uit een schilderij van Pieter Bruegel: het dorpsfeest. Het hele gehucht staat op zijn kop: er wordt geschranst, gedanst, gelachen, gedronken, geflirt en gevreeen. Hoewel voor de gemiddelde Nederlander het woord oogstfeest iets oproept van gezelligheid uit vervlogen jaren, bestaan ze nog: de dorpen waar de kermis draait, de oogst wordt gevierd en iedereen zich vrolijk toont.

Schraalhans Winter komt eraan

Nu kan het nog. De boeren met hun bruinverbrande koppen en gestaalde armen van het zwoegen op het land onder de nazomerzon en de boerinnen in hun frisgewassen en opgestreken kledij, de zomergloed nasmeulend in hun ogen. Ze nemen het er even van en zijn er gerust op. Schraalhans Winter kan komen, de schuren staan immers volgepropt met voorraden. Hooi en bieten voor de beesten, graan voor brood en fruit voor de dorpsbewoners.Goed beschouwt is oogsten een ding, maar daarna is het de kunst om fruit, granen of vlees goed te houden en dat een hele winter lang. Drogen en opzouten zijn al oeroude methodes, maar ook wecken. Wecken was al vanaf 1900 gebruikelijk (totdat het diepvriezen opkwam). Gekookte groente of fruit worden in een glazen pot met deksel afgesloten met een weckring en wordt in bijna kokend water vacuum getrokken. Dit alles omdat straks de seizoenen van het vers verdwenen zijn en in de supermarkten weer ingeblikt, ingevroren of ingevlogen voedsel ligt. Ingevlogen, want geimporteerd uit sub-tropische of tropisch warme gebieden waar het oogsten duurt van 1 januari tot 31 december.

Overleven van de schrale winter
Na de overvloed van de nazomer bereiden bomen, planten en dieren zich voor op de winter. Voor de mens is de nazomer een razendrukke tijd. Immers, er moet fruit worden geplukt en bewaard, hooi gaat in balen of in de kuil, graan wordt gedorst, aardappels en bieten gerooid en groenten geoogst. Je ziet het op het platteland. Grote delen van de boerennatuur zijn gevormd en gerangschikt naar het ene grote doel: ons dagelijks eten en het overleven van een kale winter.

Hamsteren of volvreten
Nee, ze vieren geen feestje. Toch oogsten ook de dieren volop. Schotse hooglanders, herten, zwijnen en dassen vreten zich vol en vet zodat ze straks tegen een stootje kunnen als het in de winter schrapen geblazen is. Vleermuizen en egels nemen het zekere voor het onzekere en eten zich nu een speklaag, kruipen weg in een vorstvrij hol of doen een winterslaapje. Andere dieren leggen voorraden aan. Muizen, eekhoorns en hamsters leggen speciale provisienesten aan. Hamsters en korenwolven (die alleen in Zuid-Limburg voorkomen) kunnen oogsten als de besten. De korenwolf heeft enorme wangzakken, die hij volpropt met al het eetbaars dat hij tegenkomt. Dit brengt hij naar zijn hol waar in de voorraadkamers al vlug vijftien kilo voedsel ligt opgeslagen. Vogels hebben de keuze: of vertrekken naar het zonnige zuiden, waar straks nog volop voedsel is, of zich nu volproppen en voor de winter er maar het beste van hopen. Kiest het dier voor de trek naar het zuiden, dan is die reis lang en risicovol. Maar ook hier blijven is een gok. Het kan immers vriezen of dooien. Daarom moet er stevig geoogst worden. Veel vogels (bijvoorbeeld de blauwe reiger) verdubbelen hun gewicht in de nazomer. Al dat gewicht is hun reserve. Daarentegen leven boomklevers en gaaien van noten en zaden waar ze een voorraad van kunnen aanleggen. Zij blijven 's winters.

Van foerageergebied naar foerageergebied hoppen
Trekvogels zoals kanoeten, tureluurs, grutto's en bonte strandlopers moeten energie opdoen voor de lange reis. Toch kunnen ze zich niet onbeperkt dik eten, want dan raken ze te zwaar voor de vlucht. De tactiek van de trekvogels is om onderweg te hoppen van het ene naar het andere foerageergebied. Op de tussenstations strijken ze neer in enorme zwermen om 'bij te tanken'. Als ze onderweg zijn naar Afrika zijn de Waddenzee en de Westerschelde onmisbare tussenstations. Vallen deze gebieden droog, dan krioelt het in het ondiepe water van de garnalen, visjes, schelpdieren en allerlei wormen waar de vogels hun energie uit putten. Goudplevieren kunnen terecht op de weilanden, waar de grond vol zit met slakjes, wormen en larven. Lijsters, vinken en gorzen trekken langs natuurgebieden waar de planten vol met zaden hangen en de struiken vol met bessen.

Het belang van het grote aantal boomvruchten
Juist in de nazomer is er overvloed: zaden, bessen, noten, paddenstoelen, insecten, larven en spinnen. Alles heeft zich een zomer lang vermenigvuldigd en voortgeplant.
Maar waarom zou een eikenboom zoveel eikels voortbrengen? Wanneer de eik zich wil voortplanten heeft hij daar honderden jaren de tijd voor. Elk jaar een paar eikels zou dit succesvol kunnen laten verlopen. Maar in werkelijkheid laat de eikenboom elk najaar vrachten eikels vallen. Het ene jaar weliswaar meer dan het andere maar alles bij elkaar zoveel dat die ene eikenboom in een eeuw tijd de hele wereld vol zou kunnen planten met zijn nakomelingen en dat kan de bedoeling niet zijn.
Niet alleen eiken, ook beuken, hazelaars en alle besdragende struiken en bomen maken er elk najaar een oogstfeestje van. Alsof ze de verspreiders van hun zaden (vogels, zwijnen, eekhoorns en alle andere dieren) feestelijk willen belonen voor hun inspanningen. Maar het kan natuurlijk ook gewoon eigenbelang zijn om de verspreiders van hun zaden in leven te willen houden.

Het voedselweb
In het spel der seizoenen bestaat geen toeval. Er is een ingewikkeld, nauwelijks te ontrafelen systeem dat het voedselweb wordt genoemd. Hiervan blijven ook de mensen deel uitmaken. Al is het alleen maar door te genieten van de geuren en kleuren van de herfst.