Het gedrag van dieren: dierlijke reacties

Een dierlijke reactie omvat twee basiselementen: de prikkel en de reactie (antwoord op de prikkel). De prikkel vormt datgene in de omgeving van het dier dat een gedragsverandering bewerkstelligt: dat kan een combinatie van dingen zijn of elk van deze dingen afzonderlijk. Soms is het een bepaalde geur, een geluid of een plotseling invallende stilte, het zien van een ander dier of zelfs van een plant.

Uitwendige prikkels op reactiesbij dieren

Voor sommige dieren vormt het zien van een door mensen gemaakt voorwerp al een prikkel; een bepaalde verandering in het hem omringende gebied, een chemische verandering van het water of de lucht. Elk van deze prikkels kan er oorzaak van zijn dat een dier handelt op de manier die verschilt van de manier waarop het handelde voor het geprikkeld werd.

Het dier bespeurt de prikkel met behulp van zijn gespecialiseerde zintuigen: ogen, oren, neus en tong. Ook verschillende zenuwuiteinden die over het hele lichaam verspreid liggen nemen prikkels waar; zenuwuiteinden die reageren op druk, warmte kou en pijn. De zintuigen en de zenuwuiteinden zenden via de zenuwen boodschappen naar de hersenen of - bij lagere dieren - naar de zenuwcentra. Deze boodschappen bevatten inlichtingen over de veranderingen die plaatshebben in de omgeving van het dier. De hersenen of een ander zenuwcentrum zenden daarop boodschappen terug langs verschillende zenuwen die leiden naar uitvoerende organen: armen, poten, vleugels, vinnen, staart, kaken, klieren en dergelijke. Daarop gaan deze uitvoerende organen tot actie over en het dier reageert of handelt.

• Voorbeeld: Een kat (prikkel) springt naar een vogel; deze merkt de kat met zijn scherpe ogen (zintuigen) op, spreidt onmiddellijk zijn vleugels (uitvoerende organen) en vliegt weg (reactie).

Niet altijd reageert een dier zo eenvoudig en doelmatig als in dit voorbeeld. Als dat zo was, zou geen kat ooit een vogel vangen. En iedereen die een kat heeft, kan van het tegendeel getuigen. Een vogel reageert niet telkens wanneer hij een kat ziet op precies dezelfde wijze. Hij kan in paniek raken, een stukje verder hippen of de kat volkomen negeren. De prikkel is dezelfde, maar de reacties verschillen. Dat betekent dat het dierlijk gedragspatroon onder andere wordt bepaald door onzichtbare factoren, door iets 'binnenin' het dier. Deze factoren wordt door biologen wel omschreven als interne invloeden.

Inwendige invloeden op dierlijke reacties

Deze invloeden zijn van allerlei aard. Daartoe behoren ervaringen uit het verleden en de toestand van de stofwisselings- en hormonenhuishouding van het dier, de chemie van zijn lichaam. Een reactie is dus een combinatie van uitwendige prikkels en inwendige invloeden.

Een dier zal bijvoorbeeld dikwijls gaan kauwen op een smakelijk hapje, ook als het niet hongerig is. Maar in dezelfde situatie zal het een smakeloos maal onaangeroerd laten. Is het daarentegen uitgehongerd, dan zal het bijna alles verslinden wat eetbaar is. De manier waarop het dier reageert, in dit geval op voedsel, hangt af van het al of niet hongerig zijn van het dier (inwendige invloed), zowel als van de aantrekkelijkheid van het maal (uitwendige prikkel). Voor een hond is een biefstuk een te verleidelijk hapje (prikkel) om te negeren. De meeste jonge honden zullen het vlees bijna gulzig verslinden, zelfs al hebben ze pas gegeten. Aan de andere kant zal een hongerig lid van de hondenfamilie alles eten wat niet absoluut oneetbaar is.

Gedragsveranderingen door ervaring

Veranderingen in het zenuwstelsel van een dier kunnen een sterke invloed hebben op zijn gedrag. Telkens wanneer een dier op een prikkel reageert, wordt het resultaat van die reactie opgeslagen in de herinnering. Ervaringen die in de vorm van prettige en onprettige herinneringen worden bewaard zijn factoren die een sterke invloed hebben op het dierlijk gedrag. Bijvoorbeeld: als een jonge poema een konijn vangt (prikkel), doodt (reactie) en opeet, zal hij dat in zijn geheugen vastleggen als een prettige ervaring. De volgende keer zal hij opnieuw proberen, als hij een konijn ziet, het te doden. Probeert hij het met een egel, dan zal hij die poging niet gauw herhalen. Telkens als een dier wordt beloond voor een bepaalde prestatie, is hij geneigd die in de toekomst te herhalen. Het omgekeerde geldt dus ook voor onprettige ervaringen. Deze gedragsverandering bij dieren is daarom het gevolg van een leerproces.

Pavlovreactie

Leren is een gecompliceerd proces. Maar door veelvuldig experimenteren heeft men bewezen dat de dieren, van platworm tot de logge olifant, leren. Misschien is dat karakteristiek voor alle dieren. Een klassiek experiment werd aan het begin van de 20e eeuw uitgevoerd door de Russische fysioloog Ivan Pavlov. Deze wist dat honden beginnen te kwijlen als zij voedsel zien. Pavlov geloofde dat hij honden kon leren op een bel te reageren alsof het geluid werkelijk eten was. Elke keer dat de honden eten werd gebracht, luidde men een bel. Na talrijke herhalingen ontdekte Pavlov dat de honden inderdaad kwijlden als de bel werd geluid, zelfs al was er geen eten. Dit noemde hij een geconditioneerde reflex, tegenwoordig beter bekend onder de term pavlovreactie, die ook veel bij mensen voorkomt als vaste reactie op een stimulans (prikkel). Pavlov ontdekte zo dat ook dieren kunnen leren van ervaringen. Later experimenteerde Pavlov met een bel en een lichtflits, om aan te tonen dat honden tussen deze twee ook onderscheid weten te maken: de honden kwijlden niet bij de lichtflits.

Conclusie
Sommige gedragsvormen zijn erfelijk. Ook bij dieren. Talloze experimenten hebben aangetoond dat, net als bij mensen, ander gedrag bij het dier een gevolg is van opgedane ervaringen. Ook het dier verandert dus zijn manier van doen als gevolg van een leerproces. Het verschil met de mens is dat deze het leren als het belangrijkste onderdeel ziet van alle gedragspatronen. © 2008 - 2010 Staal, gepubliceerd in Natuur (Dier en Natuur) op 21-03-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Het gedrag van dieren: Waardoor ontstaat het gedrag bij dieren? In de Biologie is er een deelgebied, de ethologie, dat zich bezighoudt met die vraag. In dit artikel lees je daarover, met de belangrijkste beg…
• De oorzaak van gedrag: Gedrag zijn allerlei handelingen in het dagelijks leven van mens en dier. Het is interessant je af te vragen waar dit gedrag dan vandaan komt. Wat beweegt een dier ertoe een bepaalde h…
• Motivatie en emotie: Een bijzondere vorm van motivatie zijn je emoties. Emoties kunnen krachtige drijfveren zijn bij de keuze waarom je dingen wel of niet doet. Emoties zijn eigenlijk het resultaat van de wa…
• Nectar vwo biologie deel 1 hoofdstuk 1 Gedraag je!: Dit is de samenvatting van Nectar vwo bovenbouw biologie deel 1. Dit boek wordt gebruikt in 4vwo in het voortgezet onderwijs. Hoofdstuk 1: Gedraag je!
• Verrijking bij dieren: hoe en waarom?: In dierentuin ziet men vaak dieren die abnormaal gedrag vertonen. In de meeste gevallen komt dit uit verveling omdat ze hun natuurlijke gedrag niet kunnen uitoefenen. A…