Het gedrag van dieren: nieuwsgierigheid en spel

Niet alles wat dieren doen is uitsluitend gericht op lijfsbehoud. Bepaalde dieren wijden een groot deel van hun energie aan activiteiten die lijken op amusement. Maar veel deskundigen zijn ervan overtuigd dat het spel van het jonge dier niet zo onschuldig en doelloos is als het lijkt. Jonge dieren oefenen in hun spel vaak de fasen van de jacht, besluipen een denkbeeldige prooi en doden een denkbeeldig slachtoffer. Je ziet ze vaak spelenderwijs achter elkaar aanjagen of vriendschappelijk vechten.

Waarom speelt het dier?

Sommige mensen die een studie maken van dierlijk gedrag menen dat het spel is bedoeld als oefening voor de toekomst, de ernst van het leven; dat jonge dieren door middel van het spel hun spieren ontwikkelen en een zekere behendigheid opdoen die hen van pas kan komen op de dag waarop ze uit lijfsbehoud zullen moeten sluipen of vechten. Maar experimenten tonen aan dat voor bepaalde onderdelen van het gedrag van het volwassen dier (zoals het besluipen van een prooi) weinig oefening nodig is en dat veel dieren een aangeboren talent hebben voor de jacht.

Er zijn drie diergroepen voor wie het spel een bijzonder belangrijke bezigheid schijnt te zijn: jonge dieren, volwassen dieren en dieren die in gevangenschap leven. In alle drie de gevallen wordt door anderen gezorgd voor bevrediging van de voornaamste biologische behoeften van het dier; door de ouders (in het geval van jonge dieren), door de eigenaren (huisdieren) of hun verzorgers (in gevangenschap levende dieren). Volwassen, in het wild levende dieren verbruiken veel van hun energie voor het jagen op voedsel voor zelfbescherming, zodat er voor het spel weinig energie overblijft.

Spelende volwassen dieren in het wild

Toch zijn er volwassen dieren die in het wild leven en niettemin spelen. Maar dit verschilt van soort tot soort. Een aantal volwassen vogels, kraaien en papegaaien bijvoorbeeld, speelt. En bepaalde zoogdieren, vooral de vleeseters en de primaten (apen en halfapen) onderscheiden zich door hun schijnbare speelsheid. Zij hebben één ding gemeen: meer dan welke andere diergroep ook zijn zij voor hun voortbestaan aangewezen op hun hersenen. Wij noemen deze dieren intelligent, nieuwsgierig en geestelijk waakzaam.

Spel als basis voor intelligentie en nieuwsgierigheid

In het wild doorzoeken de volwassen leden van deze groepen voortdurend hun omgeving af, op zoek naar situaties die voor hen voordelig zouden kunnen zijn. Zelfs als de omstandigheden waaronder zij leven zo goed zijn dat hun verkenningsdrang weinig zin heeft, is het hen niettemin onmogelijk die drang te weerstaan. Deze wordt dan omgezet in spel. Het spel is dus een samengaan van intelligentie en nieuwsgierigheid. Wie dat niet gelooft moet maar eens kijken naar een chimpansee in de dierentuin. In de jaren zestig al heeft men, als onderdeel van experimenten met chimpansees, enkele van deze dieren in afzondering grootgebracht. Ze hadden geen voorwerpen of andere dieren om mee te spelen. Daarnaast liet men een aantal anderen in groepsverband opgroeien. Hen gaf men blokken en ander speelgoed om mee te spelen. Later onderwierp men zowel de geïsoleerde als de in groepsverband levende chimpansees aan een intelligentietest. De in groepsverband opgegroeide apen brachten het er beter af.

Chimpansees
Afgezien van de mens is de chimpansee waarschijnlijk het intelligentste dier ter wereld. Zij zijn de grootste 'spelers' van het dierenrijk. Jonge chimpansees geven niet alleen speelse versies van ernstige volwassen bezigheden (zoals vechten en het najagen van elkaar), ze verzinnen ook spelletjes die met het leven in het wild niets te maken schijnen te hebben. Zo bedenken ze bijvoorbeeld nieuwe manieren om zich voort te bewegen: rollen, glijden, buitelen en duikelen.

Maar de meest bijzondere vorm van spelen van de chimpansee is tekenen of schilderen. Als iemand ze potlood en papier of een penseel en verf geeft, kunnen chimpansees soms uren achtereen zitten krassen of kladden. Waarom schilderen ze? Er is geen bevredigend antwoord op die vraag. Wel weten de geleerden dat de krabbels van een chimpansee een duidelijk ritme vertonen dat erg lijkt op het gekrabbel van heel jonge kinderen.

Dolfijnen
Ook dolfijnen zijn zeer intelligent. Het is allang bekend dat zij spelen rondom cruiseschepen die van het ene werelddeel naar het andere varen. In gevangenschap brengen deze waterdieren een groot deel van hun tijd door met spelen. © 2008 - 2009 Staal, gepubliceerd in Natuur (Dier en Natuur) op 21-03-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Beleggen& een dolfijn is een betere belegger: Beleggen bij Nova. Aan het einde van het jaar verschijnen bij Nova enkele topadviseurs, om aan te geven in welke aandelen u het komende jaar het beste kunt beleg…
• Leren en aanleren van gedrag bij dieren: Hoe kun je een dier iets aanleren? Leert een dier ook zelf? Interessante vragen. Het gedrag van dieren wordt daarom al eeuwenlang bestudeerd. Vooral de vraag of iets…
• Chimpansee, de mensaap: Chimpansees (Pan troglodytes) behoren tot de mensapen en is daarvan de bekendste soort. Van alle apensoorten lijkt de chimpansee het meeste op de mens. In het wild kunnen ze 45 jaar w…
• Verrijking bij dieren: hoe en waarom?: In dierentuin ziet men vaak dieren die abnormaal gedrag vertonen. In de meeste gevallen komt dit uit verveling omdat ze hun natuurlijke gedrag niet kunnen uitoefenen. A…
• Uitzonderlijke slaappatronen: Over het algemeen is het bekend: Bijna alle zoogdieren dromen. Toch zijn er een paar dieren die een uitzondering vormen op droom- en slaapgebied.