Het gedrag van dieren: de versierkunst

De signalen, bewegingen en acteertalenten van de mannetjes mogen dan hun rivalen afschrikken, ze trekken het wijfje aan. Dit ritueel van hofmakerij is bij alle diersoorten verschillend. Bij de meeste vogelsoorten, vissen en insecten gebruiken de mannetjes hun kleurenpracht om een vrouwtje te versieren. Dieren die kleurenblind zijn hebben weer andere methoden.

Het ritueel van versieren

Als voorbeeld nemen we de stekelbaars. Bijna het hele jaar door zijn de mannetjes grijsbruin. Maar in de lente, in de paartijd verandert dit. Hun ruggen krijgen een glinsterend smaragdgroene tint en hun buikjes worden felrood. De kleuren waarschuwen rivalen op een afstand te blijven als ze niet willen worden aangevallen en tegelijkertijd een uitnodiging voor het wijfje. Er zit echter een addertje onder het gras. Het mannetje dat een dreighouding heeft aangenomen kan soms niet onmiddellijk zijn boosheid laten varen. Als het wijfje reageert op de rode kleur, kan het gebeuren dat het mannetje nog te oorlogszuchtig is om op haar toenaderingen in te gaan. Dit komt dikwijls voor bij vissen en vogels; niet zelden zien zij het wijfje voor een vijand aan. Als het stekelbaarsmannetje bijvoorbeeld de aandacht van een kuitrijp vrouwtje trekt, jaagt hij haar telkens opnieuw weg, maar hij doet dit met toenemende vriendelijkheid. Als de angst van het wijfje en de agressiviteit van het mannetje afnemen, kan de paring plaatshebben.

Voor de paring voeren de meeste dieren een vaak zeer ingewikkeld en stijlvol ritueel op: het mannetje versiert het vrouwtje. Dit ritueel is bij alle diersoorten heel verschillend. Krekels tsjirpen, vogels zingen, kalkoenen kokkelen en pauwen spreiden hun schitterend gekleurde staartveren uit. Vooral de vogels beschikken over een rijke verscheidenheid aan 'vrijagemethoden'. Vaak ontwikkelen zij voor dit doel speciale veren en kleuren, zoals bijvoorbeeld de pauw. Bij ander dieren ontbreekt dit kleurenspel in het algemeen, omdat zij - in tegenstelling tot vogels, vissen en insekten - meestal kleurenblind zijn. Na de paring kunnen angst en agressie de tederheid van de hofmakerij weer overstemmen; soms jaagt het mannetje het wijfje zelfs van zijn territorium. Dit gebeurt niet als het mannetje en het wijfje samen hun kroost grootbrengen. Jonge dieren die veel aandacht nodig hebben, hebben zowel de zorgen van vader als van moeder nodig. Bij deze soorten vormen vader en moeder een paar. Het versieren duurt bij deze dieren vaak heel lang, tot de angst van het wijfje en de agressie van het mannnetje helemaal verdwenen zijn. Pas dan worden mannetje en wijfje een paar, ook al is de drang tot voortplanting inmiddels verflauwd. Zij blijven het hele seizoen, en bij sommige diersoorten zelfs een leven lang, bij elkaar.

Een apart geval is de moerasspin. Het mannetje verleidt zijn wijfje door haar een vlieg aan te bieden die hij in draden van zijn web heeft gewikkeld. Als zij het geschenk aanneemt eet ze het op. Terwijl ze daarmee bezig is, paart het mannetje met haar. Als hij haar geen cadeautje aanbiedt loopt hij de kans dat het grotere vrouwtje het mannetje opeet.

Verdedigingsmethoden tegen gevaren

Een gevaar van het hofmaken is dat de daarmee gepaard gaande gebaren en bewegingen roofdieren kunnen aantrekken. De overige tijd van het jaar verbergt of camoufleert het dier zich om zijn vijanden te ontlopen. Maar nu het op zoek is naar een partner, verliest het alle voorzichtigheid uit het oog. Soms is het roofdier dat op zoek is naar een hapje eten het mannnetje voor. Met dit risico moeten deze dieren leren leven, willen ze de soort instandhouden.

Kleurverandering
Er zijn diersoorten die speciale verdedigingsmethoden hebben ontwikkeld tegen de gevaren van de 'vrijage'. Eén van deze is de kleurverandering. In dit geval heeft het mannetje niet de hele lente hetzelfde kleurige uiterlijk, maar kan dat prachtgewaad in een flits 'aantrekken', zodra een wijfje nadert. Merkt hij de nadering van een roofdier, dan schakelt hij de kleuren weer uit, om onmiddellijk het kleurloze gecamoufleerde voorwerp van voorheen te worden. Deze kleurverandering komt veel voor bij vissen, bij sommige reptielen en vogels, maar zelden bij zoogdieren. Alleen bij bepaalde zoogdieren die hier en daar wat onbedekte huid hebben (zoals de apen), komt deze vorm van transformatie voor. Vogels en zoogdieren werken meer met het spreiden van veren of haren, of ze blazen lucht in daartoe bestemde luchtzakken die er daarna uitzien als kleurige ballons. Een mannelijke paradijsvogel, fazant of pauw die op zoek is naar een wijfje, zal zich voorzichtig een weg banen door het woud, terwijl zijn veren in kleur overeenkomen met zijn omgeving. Maar ontdekt hij een potentiële partner, dan zet de mannetjesvogel opeens een kleurige kam op of ontplooit een mantel van schitterende veren die geen wijfje zal ontgaan.

'Versiercode' onder soortgenoten

Er is nog een ander en zeer belangrijk facet aan de hofmakerij. Er bestaat een code die uitsluitend dieren die tot eenzelfde soort horen, kunnen ontcijferen. Het mannetje moet het voorgeschreven ritueel correct uitvoeren voor het wijfje met hem wil paren. Bij enkele zeer nauw aan elkaar verwante soorten, zoals bij bepaalde eendesoorten, voert het mannetje dat een vrouwtje wil versieren een lange reeks opeenvolgende rituele handelingen uit. Geen van deze handelingen staat op zichzelf. Elk soort gebruikt een unieke combinatie van riten die in de exacte volgorde moeten worden uitgevoerd voor de dieren kunnen paren.