Het gedrag van dieren: lichaamsverzorging

Roofdieren zijn niet de enige belagers van het dier. De hele dierenwereld wordt constant geplaagd door legioenen gewoonlijk onzichtbare vijanden: parasieten, bacteriën, stof en vuil, warmte en kou, en zelfs agressieve watermoleculen. Voor de fraai gekleurde kardinaalvogel, die zingend in een boomkruin zit, zijn dit vijanden die even gevaarlijk zijn als de havik. Geen dier is veilig voor de aanvallen van dit miljoenenleger. Want waar het dier ook is, het blijft kwetsbaar.

Lichaamsbedekking als verdedigingslinie

Het ene dier is gehuld in donzige veren, het andere in een steenharde schaal, zijdeachtig haar of een doodgewone huid. Deze lichaamsbedekking, hoe verschillend ook van aard en uiterlijk, dient steeds een zelfde doel: hij vormt de voorste verdedigingslinie tegen een leger van mini-indringers. Hoe kan het dier deze indringers afweren? In de eerste plaats door zijn lichaam schoon te houden.

Ongewervelde dieren
Insecten en schaaldieren die hun skelet aan de buitenkant dragen, bezitten een lichaamsbekleding die gegroefd is en gerimpeld, met geledingen die beweging mogelijk maken. Ze zijn voortdurend bezig hun voelhorens, hun poten of het oogoppervlak te reinigen.

Gewervelde dieren
Van de gewervelde dieren zal de vis bijvoorbeeld tot het uiterste gaan om schoon te blijven. Daartoe rolt hij zich onder andere op zijn zij en slaat daarbij zijn lichaam krachtig tegen een plant of rots, meestal dat gedeelte waar zich de kieuwen bevinden. Door heftig schuren verwijdert hij de zeer irritante parasieten die zich eventueel op zijn huid bevinden. Ook reptielen houden zich schoon door zich tegen harde oppervlakten te wrijven.

Maar vogels en zoogdieren bedienen zich van ingewikkelder reinigingsmethoden. Hoe neemt een vogel een bad? Het dier laat zich neer in de buurt van water, hipt erin en doopt snel kop en vleugels in en uit het bad, terwijl hij al die tijd zijn kop schudt. Daarna doet hij hetzelfde met het staartgedeelte. Op deze manier, door afwisselend de voor- en achterkant te baden, worden de veren in een ommezien doornat. Daarna vliegt de vogel naar een tak om zich daar uit te schudden, waarbij hij het grootste deel van het water verwijdert. Als dat gebeurd is, veegt hij telkens weer langs zijn snavel. Daarna begint hij zijn natte veren glad te strijken. Verrvolgens drukt hij met zijn snavel op de vetklier bij zijn staart. Dan krabt hij zijn snavel eerst met zijn ene poot aan de ene, dan met de andere poot aan de andere kant. Daardoor wordt het vet over het hele oppervlak van zijn snavel uitgesmeerd. Als de vogel nu zijn veren gladstrijkt, vet hij ze tegelijkertijd in. Het vet voorkomt dat de veren van een vogel doorweekt raken. Als de veren niet tegen regen bestand waren, zou het dier bij regenachtig weer niet kunnen vliegen. Een eend wiens veren niet 'waterproof' zijn, zou niet kunnen zwemmen; hij zou zinken als een baksteen. Tijdens de schoonheidsbehandeling die soms wel een half uur kan duren, schudt de vogel telkens even zijn staart en veren om het drogen ervan te bevorderen. Tot hij tenslotte droog en schoon is; klaar om er op uit te gaan.

Niet alle vogels gaan op dezelfde manier te werk. Zeevogels breiden de behandeling uit met een paar extra handelingen die ze in het water verrichten. Kolibries bevochtigen zich door een duikvlucht in een vijver of poel. Zodra hun lichaam de oppervlakte van het water raakt, stijgen ze weer op. Na dit een paar maal te hebben herhaald, vliegen ze naar een tak en beginnen met het drogen en invetten.

Bepaalde vogels, onder andere kippen, fazanten en kwartels baden niet in het water. Zij en hun familieleden geven de voorkeur aan een zand- of stofbad. De huismus doet beide.

Zoogdieren
Zoogdieren reinigen zich onder andere door zich te likken, te krabben, te kammen, te wrijven en te wassen. Net als vogels zien zoogdieren er graag netjes uit.

Sommige dieren zijn zo gelukkig te beschikken over een ander diersoort die voor hun uiterlijke verzorging zorgt. Een sprekend voorbeeld hiervan zijn de ossepikkers van de Afrikaanse savanne. Deze kleine vogeltjes brengen het grootste deel van hun tijd door op de rug van grotere dieren. Zij vangen vlooien, teken en luizen.

Misschien wel de vreemdste manier van baden zien we bij een groot aantal vogelsoorten, waaronder spreeuwen en kraaien. Deze vogels nemen mieren tussen hun snavels, verpletteren ze en bergen ze tussen hun veren. Soms ook gaan ze gewoon tussen de mieren zitten en laten deze door hun veren krioelen. Er zijn zoölogen die aannemen dat het mierenzuur dat de mieren uitscheiden als een insektendodend middel werkt. © 2008 - 2010 Staal, gepubliceerd in Natuur (Dier en Natuur) op 20-03-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Zoogdieren over de hele wereld!: Er zijn ongeveer 4000 zoogdiersoorten over de hele wereld verspreid. Ze zijn er in allerlei vormen en afmetingen, je vindt ze overal, van de noordpool tot in de tropische reg…
• Flora en fauna op een eiland, algemeen beeld: De geïsoleerde ligging, de afwezigheid van roofdieren, concurrenten en ziekten heeft er voor gezorgd dat flora en fauna op een eiland bijzonder uniek is, dat het…
• Het zenuwstelsel bij onze huisdieren: Bij de gewervelde dieren is het zenuwstelsel vóór in het lichaam geconcentreerd, waar het de hersenen vormt. Het zenuwstelsel wordt gekenmerkt door een duidelijke centra…
• Insecten: Van oud naar jong: Het oudste insect dat miljoenen jaren gelden op aarde ontstond is de libelle. Als 'jongsten' zijn er de kevers. Maar wat is nou wel een insect een wat niet? En hoe blij ben jij m…
• De Zoo in Fuengirola (Spanje): Dit is niet zomaar een Zoo. In 2001 heeft de heropening van deze zoo ervoor gezorgd dat er nieuwe richtlijnen kwamen voor de andere Zoos in Europa. Dieren hebben meer bewegings…