Het milieu en het vredesproces in het Midden Oosten

"De overgang van oorlog naar vrede beïnvloedt alle aspecten van het leven, zo ook het milieu. Of vrede echter leidt tot meer vervuiling of een duurzame ontwikkeling hangt uiteindelijk af van onze eigen handelingen", aldus dr. Israel Peleg, voormalig directeur-generaal van het Ministerie van Milieu Zaken in Israël. Meer over het Midden-Oosten is te lezen in mijn special Het Midden-Oostenconflict.

Op het moment van dit schrijven bevindt het vredesproces zich in een impasse. Na de dood van premier Rabin lijkt er in de Arabische wereld weinig vertrouwen meer te zijn om met Israël over vrede te praten. Hierdoor zijn verschillende samenwerkingsverbanden op losse schroeven komen te staan, zowel op multilateraal als op bilateraal nivo.

Samenwerking

Eén van de gebieden waarop samenwerking gedurende de Rabin-periode redelijk succesvol is betreft het milieu. De milieu-onderhandelingen worden zelfs gezien als vertrouwenwekkende maatregelen om normale relaties tussen de landen op te bouwen. De milieuproblematiek functioneert als het ware als voorbeeld voor de andere besprekingen, zo meent voormalig milieuminister Jossi Sarid.

Terwijl milieu dus een politiek doel kan dienen, nl. vooruitgang van het vredesproces, ondervindt het milieu volgens Sarid op haar beurt ook zelf voordelen van het proces. Oorlogen of oorlogsdreiging plaatsen immers het milieu vaak op de achtergrond. In zulke situaties is het zelfs altijd de verliezer. Bovendien zijn de financiële bronnen voor aanpak milieuproblemen op dergelijke momenten gering. Vrede daarentegen opent mogelijkheden voor zinvolle samenwerking op het gebied van milieu tussen alle deelnemers.

Maar vrede bevordert ook economische ontwikkeling dat, bij een te hoog tempo extra druk uitoefent op infrastructuren. Eventuele uitvoering van de bouw van Rode-Dode Zee kanaal bijvoorbeeld leidt tot extra problemen zoals grondwatervervuiling en aantasting ecologische balans van de Dode Zee. De ontwikkeling van een haven bij de kust van Gaza levert problemen op zoals zeevervuiling en verstoring van sedimentenstroom langs de kust (hierdoor wordt o.a. Israël's kustlijn aangetast). Alleen als steeds van tevoren grondige Milieu Effect Rapportages worden uitgevoerd zijn problemen te voorkomen.

Zoals gemeld: het is onduidelijk in welke richting het vredesproces zich gaat ontwikkelen. Vadaar dat dit verhaal zich beperkt tot een overzicht van gemaakte afspraken en bereikte resultaten op multilateraal en bilateraal nivo.

Multilaterale besprekingen

Op multilateraalnivo is, onder voorzitterschap van Japan, medesponsoren de VS en Rusland, en mede-organisator de Europese Unie, de Werkgroep voor het Milieu aktief. De groep houdt zich onder meer bezig met maatregelen inzake afvalverwerking, het tegengaan van lucht- en zeevervuiling, en verwoestijning. Aan een aantal projecten wordt reeds gewerkt.

Hieronder volgen korte beschrijvingen:

I Het Golf van Eilat Project
Dit project betreft een samenwerkingsverband tussen Jordanië, Egypte en Israël om vervuiling in het noordelijk deel van de Golf te bestrijden. Het voornaamste voorlopige doel is verwijdering van middelgrote olievlekken. Naast deze gemeenschappelijke overheidsinitiatieven werken ook overkoepelende non-gouvernementele milieu organisaties uit bovengenoemde landen en de Palestijnse Autonome Gebieden samen. In december 1994 richten zij EcoPeace op. Haar hoofdtaak is het publiek bij de milieuzorg te betrekken. Zo organiseert EcoPeace jaarlijks in september de aktie Schoonmaak Rode Zee. Duizenden vrijwilligers uit de verschillende landen dragen een steentje bij aan de bestrijding van vervuiling van de Golf van Eilat.

II Woestijnbestrijding
De afgelopen 25 jaar is in het hele Midden Oosten sprake van een toename van geërodeerd land met ongeveer 130 miljoen hectaren. De groei neemt de komende jaren alleen nog maar verder toe als niet snel een drastische ingreep plaatsvindt. In april 1994 wordt een eerste stap ondernomen. Een aktieplan adviseert de oprichting van vijf centra in verschillende landen. Het plan omvat een centrum voor ontwikkeling van kiemen geschikt voor droge omstandigheden in Egypte; voor verwerking van afvalwater in Tunesië; voor vee- en weidebeheer in Jordanië; voor herbebossing in Israël; voor studie en training op elk van deze terreinen in de Palestijnse Autonome Gebieden. De nadruk ligt op toepassing van bestaande onderzoeksresultaten en gebruik van duurzame technologieën.

III Milieugedragscode
In oktober 1994 wordt een milieugedragscode voor het Midden Oosten ingesteld. Deze code vormt een ethische overeenkomst voor ontwikkelingsbeleid van ieder land afzonderlijk. Het beleid van een land moet zodanig zijn dat het geen schade oplevert voor het milieu in omliggende landen. De code geeft richting aan toekomstige milieuprogramma's en -wetgeving, en dient tevens als basis voor onderzoek en wetenschappelijke ontwikkeling.

Bilaterale besprekingen

Samenwerking op bilateraal nivo vindt tot op heden voornamelijk plaats tussen Jordanië en Israël enerzijds, en tussen de Palestijnse Autoriteit en Israël anderzijds.

I Jordanië-Israël
Besprekingen tussen de Jordaniërs en Iraëli's op het gebied van milieu beginnen in juni 1994. Onderwerpen zoals natuurbescherming, luchtvervuiling, verwoestijning, etc. komen in de gesprekken aan bod. Ook gaan veldprojecten van start, bijvoorbeeld het ontwerpen van een Rode-Dode Zee kanaal voor het opwekken van electriciteit en ontzilten van zeewater. Een enigszins controversieel project omdat het risico's inhoudt: vervuiling grondwater, verandering van nivo en samenstelling van de Dode Zee, schade aan koraalriffen in de Golf.

Andere plannen zijn oprichting van Het Laagste Park Op Aarde in de Dode Zee regio en een Marine Vredespark in de Golf.

II Palestijnse Autoriteiten-Israël
Na ondertekening van de Oslo Akkoorden richten de milieu onderhandelingen tussen de Palestijnen en de Israëli's zich met name op overdracht van gezag en verantwoordelijkheden op het gebied van toerisme, planning, natuurreservaten, parken, water, riolering en milieubescherming. Tevens wordt een Palestijns Milieu Beschermings Autoriteit opgericht. In de maanden hierna trachten onderhandelaars milieu-aspecten in het Gaza-Jericho Akkoord op te nemen.

Grootste struikelblok voor de nabije toekomst is het beheer van het bergwaterreservoir Yarkon-Yannim. Israël erkent de waterrechten van de Palestijnen. Maar experts verschillen van mening wat te doen. Er zijn er die vinden dat het reservoir onder gemeenschappelijk beheer moet komen. Rechten doen dan niet meer ter zake. Het nadeel van zo'n voorstel is echter het gebrek aan verantwoording. Wie neemt bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid voor vervuiling?

Een tweede voorstel suggereert dat Israël de bron geheel aan de Palestijnen toevertrouwt en zelf water uit Turkije importeert plus water ontzout. Nadeel is dat Turkije zelf al water problemen heeft en ontziltingsinstallaties tijdens oorlog makkelijk vernietigd kunnen worden, met alle gevolgen vandien.
Het lijkt daarom het beste dat Israël bij het eindoverleg eist het reservoir zelf te blijven beheersen. Uiteraard met de belofte het water zo eerlijk mogelijk te verdelen.

Meer lezen over Israëls milieu? Ga dan naar mijn special Israëls duurzame ontwikkeling.