Het wilde dier in het circus

Het wilde dier heeft van oudsher een grote rol gespeeld in het circus en in veel circussen wordt nog steeds met wilde dieren gewerkt. Toch is er mede onder druk van dierenbeschermingsorganisaties een tendens ontstaan om programma onderdelen met wilde dieren uit het circusrepertoire te schrappen.

Wat is een circus

Onder een circus wordt gewoonlijk verstaan een rondreizend gezelschap, dat optreedt in een grote tent met verschillende acts van acrobaten, jongleurs, clowns, goochelaars en dierentemmers. Door de performances van het Cirque du Soleil ontstaat er een tendens van circus dat overgaat in theater.

Geschiedenis van het circus en het circusdier

Het Latijnse woord circus betekent cirkel. De Romeinen gebruikten deze benaming voor hun renbanen, waar zij wagenrennen hielden. Dat gebeurde in het antieke Rome eerst in het Circus Maximus en later in het Colosseum. In die tijd was men dol op exotische dieren. Zij werden vanuit verre werelddelen aangevoerd en men liet ze onder grote belangstelling meelopen in een optocht. Daarna werden deze dieren in de arena's afgeslacht of gedwongen met elkaar te vechten. Men had het daarbij vooral voorzien op olifanten, leeuwen en tijgers. In de pauzes van de uiterst wrede programma's in de arena's bood men wat luchtiger vermaak. Het gedragspatroon van olifanten toont aan dat zij over een hoge intelligentie beschikken en al snel had men door dat de dikhuiden kunstjes konden aanleren. Zo waren er acts van langdurig getrainde olifanten te zien. Verslaggevers uit die tijd verhalen vol verbazing van mooi aangeklede olifanten die aan de dis zitten en met sierlijke gebaren de obers bedanken voor de geserveerde hapjes. Olifanten dansen en stampen de maat van de muziek. Er wordt zelfs gewag gemaakt van olifanten die met zijn vieren over een koord lopen met op hun rug manden met een klein olifantje, dat een kraamvrouw in bed moet voorstellen.

In de middeleeuwen zie je met betrekking tot wilde dieren een fenomeen dat het midden houdt tussen Kermis en Circus. Een kermis is van oorsprong een jaarmarkt ter gelegenheid van de wijdingsdag van de patroonheilige van de plaats. Kermis is een verbastering van kerkmis of kerke-misse. Op zo'n wijdingsdag stroomt het volk samen om de patroonheilige te eren en om zich te vermaken. Op jaarmarkten of kermissen traden acrobaten en clowns op. Maar er waren toen ook al rondtrekkende kermisklanten met dansende beren, die in geval van een weddenschap moesten vechten tegen de hond van de bakker of de kapper. Het verschijnsel dansende beren inclusief al het leed dat deze dieren wordt aangedaan, is helaas nog steeds niet helemaal uitgeroeid, maar dankzij de inzet van allerlei dierenbeschermingsorganisaties wordt deze vorm van vermaak steeds meer teruggedrongen.
Door de ontdekkingsreizen maakt men in de 15e en 16e eeuw (wederom) kennis met exotische dieren en worden deze geïntroduceerd in de vermaaksector. Op jaarmarkten waren soms olifanten te zien.

Het circus zoals wij het nu kennen is ontstaan in 1770. Een Engelse sergeant, Philip Astley, vertoonde in de piste kunsten met zijn paarden. Later wisselde hij het programma af met optredens van zangers, dansers en clowns. In 1774 vertrok hij met zijn circus naar Parijs. In de 19e eeuw ontstonden er overal in Engeland en Frankrijk circussen. Later waaide dit fenomeen over naar Amerika. Tot 1850 bevonden circussen zich in vaste gebouwen en waren voornamelijk als vermaak voor de elite bedoeld. Pas later kwamen rondreizende gezelschappen in zwang. In de 20e eeuw ontstonden er grote circussen in Europa, zoals circus Knie en Toni Boltini, die vrijwel altijd programma's met wilde dieren hadden. Het optreden van wilde dieren valt kennelijk nog steeds in de smaak van een bepaald publiek. Anno nu verhuurt de echtgenote van wijlen Toni Boltini, Pammy, o.a. olifanten en kamelen voor publiciteitsacties. Je kunt bijvoorbeeld ook op een olifant trouwen. Deze wordt dan helemaal in het wit aangekleed.

Wilde dieren de circustent uit

Er zijn steeds meer protesten tegen het optreden van wilde dieren in het circus, o.a. door de Partij voor de Dieren en Wilde Dieren de Tent Uit. De dieren kunnen hun natuurlijke gedrag niet volgen, worden belemmerd in hun bewegingsvrijheid, hebben te lijden onder lange transporten etc. Op de website van Wilde Dieren de Tent Uit staan alle optredens van circussen genoemd, die zonder wilde dieren werken. Optredens met wilde dieren zijn eigenlijk ook niet meer van deze tijd. Maar het publiek wil altijd iets nieuws en een ontwikkeling zoals die van bijvoorbeeld Cirque du Soleil brengt het circus op een hoger plan en is tevens goed nieuws tegen de exploitatie van wilde dieren.

Domesticatie

Je kunt je natuurlijk afvragen in hoeverre wilde dieren nog wild zijn, als zij eenmaal gedomesticeerd zijn. Domesticeren is het proces waarbij de mens door selectie en fokken de eigenschappen van een bepaald dier zodanig verandert, dat die steeds meer aangepast raakt aan het leven dichtbij de mens en in dienst van de mens. Overleven in de wildernis is dan ook niet meer mogelijk, omdat de eigenschappen daarvoor verdwenen zijn. Met andere woorden is er sprake van dierenleed bij gedomesticeerde dieren, waarvoor goed wordt gezorgd. Er zijn aanwijzingen dat de Aziatische Olifant als in 2500 v. Chr. werd gedomesticeerd in Centraal-Azië en de Kameel op diverse locaties vanaf 2000 v.Chr.

Regelgeving voor circusdieren in Nederland

Voor het welzijn van circusdieren zijn er geen aparte regels. Voor circusdieren geldt de algemene regelgeving die in verschillende wetten is vastgelegd: de GWWD (Gezondheids- en welzijnswet voor Dieren), de Flora en Fauna Wet, de Transportverordening en de Habitat richtlijn. Het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, vindt die algemene regelgeving onvoldoende voor het welzijn van circusdieren en wil in 2010 met een voorstel komen tot strengere regelgeving om het welzijn van circusdieren te garanderen. (Ze mogen wel opschieten; het is al november: ik heb nog geen publicatie van een voorstel gezien).