Winter: een ander leven

Het kan zomaar gebeuren. Je staat 's morgens op en ziet dat de wereld veranderd is, ineens alle kleur heeft verloren. Heerlijk smetteloos wit. Die velden, de bossen, de daken van de huizen van de overburen. De kleurloosheid: de ene keer is het sneeuw, dan weer dikke mist of rijp (waarbij grassprietjes, bladeren en stengels plotseling witte wimperrandjes hebben gekregen).

Summum van opwinding

Zo'n dik pak sneeuw is het summum van opwinding. Alle geluid verstomd. Gedempt in een deken van ijskristalletjes. Omdat de sneeuw lucht bevat, werkt het als een geluiddemper. Vandaar dat het in een besneeuwde straat veel stiller is. Voetstappen knerpen of kraken en in het bos klinken ploffende geluiden van dotten sneeuw die van de takken glijden. Het gevoel wordt overweldigend als een rossig zonnetje opkomt en de prille omgeving in een pasteltint doopt. Het glinsterende sneeuwdek laat zien dat ondanks de kou veel dieren springlevend zijn. Het wemelt van sporen. Overduidelijk is te zien waar het zwijn gewroet heeft naar de wortels van adelaarsvarens. Daarnaast de trippelvoetjes van muizen met het sleepspoor van hun staartjes. Maar ook de pootafdrukken van een huppelende wezel en (als het fossiel van een oervogel) de afdruk van gespreide vlerkveren, staart en poten van een in de sneeuw neergeplofte uil die op jacht was naar een pooi. En dat gele vlekje verraadt onmiskenbaar dat een bosmuis er een plasje gedaan heeft, terwijl een konijn ineens ergens linksaf is geslagen. Je wordt er stil van.

Vogels in de winter

In het koude jaargetijde hebben de vogels geen zorgen meer om nest, eieren of kroost. In grote groepen avonturen ze rond op zoek naar plekken waar iets te pikken valt. Kievieten trekken met de vorstgrens mee. Andere vogels zitten in warm Afrika, waar altijd eten is. Toch blijft het een riskante onderneming, zo'n tocht van duizenden kilometers en dikwijls ook nog over de Sahara. Niet alleen 'onze' eigen zomervogels zijn op reis gegaan. Ook vogels uit het noorden zijn afgezakt naar het zuiden en komen dan in Nederland terecht. Soms zitten daar rare snuiters tussen, zoals de notenkraker en de pestvogel. Niet alleen de reislustige onder de vogels lopen risico. Ook de thuisblijvers moeten maar afwachten. Het kan heel hard gaan vriezen, ijzelen zelfs en dan is de hongerdood niet veraf. Echter door de klimaatverandering komt een zeer strenge winter steeds minder vaak voor. Die winter is een echte buizerdtijd. Hoewel het geen geweldige jagers zijn, vinden ze hun tafeltje in het koude jaargetijde gedekt. Er vallen immers slachtoffers onder de brekebeentjes in de dierenwereld. Er zijn in dit seizoen ook meer buizerds dan anders. Wintergasten uit Scandinavie komen lekker meeeten. Eigenlijk is het de hele winter een komen en gaan van reisgezelschappen, die even een tussenstop in Nederland maken voor een dutje en een hapje. Vooral voor smienten en ganzen is Nederland het ideale wintervakantieland. Overal mais, goed bemest gras en genoeg open water om je in veiligheid te kunnen brengen. Ook komen zwanen uit het noorden hier overwinteren. Zij struinen de velden af naar oogstresten of ze duiken naar plantenwortels onder water.

Wintersneeuw niet blijvend

Overigens lijkt sneeuw wit, maar is het niet. Sneeuw is immers kleurloos. De sneeuwkristallen weerkaatsen alle kleuren van het licht dat erop valt en wij zien dat dan als wit licht. Een winterlandschap blijft nooit lang smetteloos rein. Al vlug verandert de omgeving in een houtskooltekening. Boomstammen glimmen zwart van het smeltwater. Velden zien grijs, de lucht grauw. Maar in de natte strooisellaag pakt het leven de draad weer op. Duizendpoten, wormen en pissebedden gaan er weer vol tegenaan: composteren en opruimen. De beesten buiten zitten niet met een graadje meer of minder. Paarden, runderen en schapen hebben een extra jas aangetrokken. Prachtig zien ze eruit in hun ruige vachten en met het wolkje damp dat uit hun neusgaten komt. Veel gras is er even niet, maar ze hebben zich in de herfst vet gevreten en alleen wie zwak en ziek is valt om. Zo selecteert de natuur met ijzige hand. Maar niet iedereen is opgewassen tegen het koude jaargetijde. Egels en vleermuizen houden het voor gezien. Zij hebben hun hartslag en lichaamstemperatuur verlaagd en winterslapen op een stille, veilige plek. De eekhoorn is wel wakker, maar slaapt wat langer uit.

Sneeuw is niet zomaar sneeuw

Sneeuw is er in verschillende soorten en maten.
Poedersneeuw
Het begint met poedersneeuw. Dat is vers gevallen onaangetaste zachte sneeuw die bestaat uit poeder, kleine vlokjes en kristallen. Het is vaak favoriet, omdat het minder pijn doet, als je erop valt. Een dikke laag poedersneeuw is ook gemakkelijker om bochten op te maken en je snelheid onder controle te houden. Verder is het zo dat sneeuw niet altijd hetzelfde weegt. Een kubieke meter poedersneeuw weegt 50 kilo, maar samengedrukte plaksneeuw weegt vier keer zoveel.

Crud of diepsneeuw
Dit is de sneeuw waar meer mensen doorheen hebben geskied. De sneeuw hoopt zich dan op sommige plekken op met een oneven ondergrond van zowel poedersneeuw en gladdere stukken.

Crust
Bij crust zit er een harde korst bovenop het zachtere poeder. Crust ontstaat als de zon en de wind de bovenste sneeuwlaag doet smelten, die daarna weer bevriest door de vrieskou.

Slush
Dit is de naam voor liggende natte sneeuw. Als de temperatuur boven het vriespunt uitkomt, smelt sneeuw en bevat het veel water. Sneeuwkristallen veranderen hierdoor in grotere stukken ijs. Dat is de slush.

Harde ijsachtige sneeuw
Dit is sneeuw die een aantal keren gesmolten en weer bevroren is.

Water: een wonder

Door een vreemde kronkel in de natuurwetten verandert water in de winter in vaste toestand. Het wordt ijs, dat lichter van gewicht is. IJs blijft drijven. Wanneer dat niet zo zou zijn, dan zou de winterkou een totale ramp zijn in ons waterrijke Nederland. Dan zouden de bodems van plassen en sloten bevriezen met al het leven dat daar in weggekropen zit. Vissen zouden onder het ijs liggen spartelen in een steeds dunner laagje water. Gelukkig is het anders. Bevroren water legt een beschermende korst op sloot en plas. Als er ijs op het water ligt, zit het minst koude water onderin sloot of plas. Daar gaan vissen door met zwemmen. Ze zijn koudbloedig en hebben dus geen eigen lichaamstemperatuur die ze koste wat het kost op peil moeten houden. Er zijn zelfs vissoorten die aan het eind van de winter al aan het paaien slaan (snoeken, spieringen en kwabalen). Alleen de driedoornige stekelbaars is nergens te bekennen. Die is al ver voor de winter weggetrokken naar zee. In ieder geval weg uit de ondiepe slootjes, die tot op de bodem kunnen bevriezen. Groene kikkers, libellenlarven, voorntjes of zeelten kunnen (min of meer actief) verder leven.

Het andere gezicht van de natuur

Met ijs laat de natuur zich van een heel andere kant zien. Je hoeft niet meer vanaf een dijk of brug naar het plassengebied te kijken. Je kunt erop. Op het ijs kan de rietsnijder aan het werk. Zonder het natuurgebied met diepe bandensporen te beschadigen, kan hij het afmaaien, hoewel de roerdomp even zal moeten uitwijken naar een plek waar niet gemaaid wordt. Op de schaats kun je bijna geluidloos glijden over het zwarte, strakbevroren water onder de wijde hemel en tussen rietkragen of elzenbosjes. Dat is een heel aparte vorm van geluk. Hoe stiller het om je heen is, des te beter. Wil je even stoppen om op adem te komen, kijk dan de witte ademwolkjes na en het zou zomaar kunnen gebeuren dat je oog in oog komt te staan met een verbaasde ree.

Moeilijke tijd voor watervogels

Watervogels kunnen het moeilijk krijgen als er ijs ligt. Zwanen, eenden en ganzen worden bij elkaar gedreven in de laatste wakken. Ze blijven bewegen om te voorkomen dat het water bevriest. Er is zelfs waargenomen dat ganzen zich laten vallen op dun ijs om het open te breken. Meerkoeten profiteren daarvan mee. De futen zijn ervandoor. Die zoeken het open water van de kust op. Dat is zout water en bevriest pas bij extreme temperaturen.