Neushoorn Saar brengt soortbehoud in de praktijk!

Omdat een heel aantal diersoorten wordt bedreigd met uitsterven, hebben dierentuinen in 1985 de handen ineen geslagen en een Europees fokbeleid opgezet. Waren er geen dierentuinen dan waren een aantal dieren nu uitgestorven! Dat het beleid werkt toont de praktijk: op 19 november 2011 is er in dierenpark Amersfoort onder het toeziend oog van drie webcams een kleine Indische neushoorn geboren!

Inhoud

• Veranderingen in dierentuinen
  
• Samenwerking
• Uitzetten
• European Endangerd Species Program
• Voortplanting
• De neushoorn als voorbeeld
• Zimon en Saar
• Verblijf klaar maken
• Webcams
• Bevalling van Saar

Veranderingen in dierentuinen

Al zo’n honderd jaar lang zijn er verschillende diersoorten die met uitsterven worden bedreigd. Hoewel een aantal van deze diersoorten in dierentuinen werden gehouden, lukte het de dierentuinen niet om de diersoort in stand te houden. Dit had vooral te maken met de manier van huisvesten van de dieren. Ze leefden in te kleine hokken in een niet natuurlijke omgeving. Ze weren niet oud en van voortplanting was al helemaal geen sprake.

In het begin van de vorige eeuw kwam hier langzaam verandering in. De verblijven werden ruimer en natuurlijker. De dieren werden in meer natuurlijke groepen gehouden en werden daardoor ouder.

Samenwerking

In 1966 hadden de Nederlandse dierentuinen zich verenigd in de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen. Zo konden zij nauw samen werken op het gebied van onderzoeken, natuurbescherming, educatie en recreatie. Toen het Przewalski paard in het wild uitgestorven was, hadden de dierentuinen er gezamenlijk nog 13 over. Wanneer er niks zou gebeuren zou het Przewalski paard uitsterven. Reden genoeg om met nog meer dierentuinen samen te gaan werken.
In 1985 hebben de dierentuinen dan ook de handen op Europees niveau ineen geslagen en zijn een zorgvuldig fokprogramma gaan volgen. Dit is het European Endangerd Species Program (EEP). In 1997 kwam er nog het European Studbook (ESB) bij. Dit programma bleek succesvol want na 20 jaar waren er zoveel Przewalski paarden in de dierentuinen dat het eigenlijk te vol was!

Uitzetten

Reden genoeg om voor de dierentuinen om zich veel inspanning te getroosten om de dieren in het wild uit te kunnen zetten. Na veel politiek onderhandelen konden er in China en Mongolië enkele reservaten worden geopend. Hier zijn de Przewalski paarden met succes uitgezet.
Na het grote succes van het Przewalski paard eind vorige eeuw zijn de dierentuinen meer diersoorten gaan uitzetten zoals het gouden leeuwaapje en de wisent (Europese bizon).

European Endangerd Species Program

In dit programma zijn diersoorten opgenomen die met uitsterven worden bedreigd of die een hele belangrijke rol spelen in kwetsbare ecosystemen. Er is een speciale adviesraad opgericht om te bekijken welke diersoorten in aanmerking komen. Er zijn meerdere eisen waaraan een diersoort binnen dierentuinen moet voldoen voordat het in het programma opgenomen wordt.

• Er moet voldoende genetische variatie zijn binnen de soort en er moeten voldoende dieren zijn. Als dat er niet is, ontstaat inteelt en gaat de diersoort even goed ten onder.
• De diersoort moet in meer dierentuinen voorkomen en er moeten voldoende verblijven zijn. Het is namelijk niet verstandig om de diersoort op één plek te houden. Wanneer er bijvoorbeeld een ziekte of een brand uitbreekt, kan de diersoort in één keer verloren gaan.
• Er moet voldoende kennis zijn over het houden van en fokken met de diersoort.
• Soms wordt er een diersoort toegevoegd aan de lijst op verzoek van de Wereld Natuurbond (International Union for the Conservation of Nature). Zij hebben een rode lijst met bedreigde diersoorten.

Op dit moment zijn er ongeveer 300 diersoorten in het programma van de EEP opgenomen.

Dierentuinen werken dus niet alleen, maar hebben nauw overleg met natuurbeschermers over de hele wereld. Het fokbeleid is uiterst zorgvuldig en wordt streng gecontroleerd. Om inteelt te voorkomen worden dieren uitgewisseld tussen dierentuinen.

Het EEP dient in de eerste plaats voor om er voor te zorgen dat er geen dieren uit het wild hoeven te worden gehaald. Met het programma wordt de diersoort in stand gehouden binnen Europese dierentuinen.

Anderzijds en in mindere mate dient het om dieren uit te kunnen zetten in het wild. Moeilijkheid bij het uitzetten is dat de dieren uitsterven doordat mensen op hen jagen. Dieren kunnen daarom niet altijd uitgezet worden in het gebied waar ze horen of ze kunnen helemaal niet uitgezet worden. Toch blijven dierentuinen volhouden en mogelijkheden zoeken zodat diersoorten ook in het wild behouden worden.

Voortplanting

De voortplanting in dierentuinen is niet eenvoudig. Hoewel de verblijven tegenwoordig erg natuurlijk zijn, blijft het een gevangen situatie en een imitatie van de vrije natuur. Dit heeft veel invloed op de voortplanting. Dieren kunnen bijvoorbeeld niet zelf op zoek gaan naar een nieuw partner, maar moeten het doen met de dieren die er zijn in de dierentuin. De voortplanting gaat dan ook niet vanzelf en daarom wordt er wel eens Kunstmatige Inseminatie (KI) toegepast.

De neushoorn als voorbeeld

Ook de neushoorn is onderdeel van het huidige European Endangerd Species Program (EEP). Veertig jaar geleden waren er nog 100.000 neushoorns verspreid over de wereld. Tegenwoordig is dat nog maar amper een kwart daarvan.

In dierenpark Amersfoort zijn twee Indische neushoorns te zien. Ze worden ook wel Pantserneushoorns genoemd vanwege hun pantserachtige huid. Van de Indische neushoorn zijn er wereldwijd nog ongeveer 2800 over.

Neushoorns leven solitair. Het vrouwtje is eens in de 5 tot 8 weken één dag vruchtbaar. Het vrouwtje laat dit zien door urine te sproeien en een fluitend geluid te maken. Normaal gesproken is het haat en nijd tussen neushoorns maar op de vruchtbare dag kunnen ze gezellig naast elkaar staan eten. Het mannetje zal ook urine sproeien. Daarna rent hij achter het vrouwtje aan. Soms duwt het mannetje het vrouwtje hard met zijn hoorn en krijgt het vrouwtje wonden. Om deze reden zijn in dierentuinen neushoorns vaak uit elkaar gehaald op de vruchtbare dag met als gevolg geen jong. Nu weten we dat dit zo hoort bij neushoorns en weten we ook dat ze bij elkaar gelaten kunnen worden. Waarschijnlijk laat het vrouwtje dit toe om te bepalen welk mannetje het sterkst is. Na dit heftige begin begint de eigenlijke paring die wel een uur kan duren. Het vrouwtje is 14 tot 18 maanden drachtig.

Zimon en Saar

Zo ook in dierenpark Amersfoort. Het mannetje Zimon en het vrouwtje Saar leven normaal apart maar werden op de vruchtbare dag bij elkaar gelaten. Het heeft heel veel moeite gekost om Saar drachtig te krijgen. Zowel Zimon als Saar leken er geen zin in te hebben. Daarom zijn beiden onderzocht. Neushoorns kunnen een erg dik maagdenvlies hebben en dit was ook bij Saar het geval. Dit werd verholpen door de dierenarts. Bovendien was het plan om de hormonen van mannetje Zimon een extra boost te geven door mest van een ander mannetje te laten komen en in het verblijf te leggen. De mest was besteld, maar Zimon had het niet meer nodig. Een dag na het onderzoek lukte de dekking! Zo is Saar na jaren proberen in augustus 2010 eindelijk drachtig geworden tot vreugde van het personeel en trouwe dierentuinbezoekers.

Het jong van Saar is erg belangrijk voor het voortbestaan van de Indische Neushoorn. In Europa zijn er maar 170 Indische neushoorns te zien in dierentuinen. Deze geboorte is daarom erg bijzonder voor de diersoort.

Verblijf klaar maken

Toen het grote nieuws bekend werd dat Saar drachtig was, is het verblijf van Saar grondig aangepakt om het klaar te maken voor het kalf. Het binnenverblijf moet goed opgewarmd kunnen worden tot 25 à 30 graden, omdat een jong nog geen dikke vetlaag heeft om zich warm te houden. De vloer is vernieuwd en het binnenzwembad afgezet. Tegen de dikke kastanje palen van het verblijf zijn planken gemaakt zodat het jong er niet tussendoor kan piepen.

Webcams

Verder zijn er drie webcams opgehangen. Wanneer een neushoorn gaat bevallen wil ze daar niets of niemand bij hebben, anders kan ze haar woede bekoelen op het kalf. Dat risico mag niet genomen worden en daarom zijn camera’s opgehangen. Het geweldige daarvan is dat iedereen mee kon kijken bij de bevalling en daarna bij de vorderingen van het jong. Er zijn wereldwijd dagelijks zo’n 6000 kijkers geweest en Saar was binnen no time beroemd!

Bevalling van Saar

Op 19 november was het zover. Het geïnteresseerde publiek zag een onrustige Saar op de webcam. ‘s Avonds om half 12 ging ze liggen en weer opstaan, draaien en lopen. Tussendoor had ze weeën. Drie kwartier later was de vruchtblaas te zien. En weer een uur later waren al twee pootjes te zien en ging Saar liggen. Onder luide aanmoedigingen van de webcamkijkers, heeft zij keurig een gezond jong op de wereld gezet.

Moeder en kind maken het goed getuige de webcam op de site van het dierenpark. Pas na de eerste keer urineren is duidelijk of het om een mannetje of vrouwtje gaat. Hierdoor is duidelijk geworden dat de Amersfoortse baby neushoorn een vrouwtje is. Zij heeft de mooie naam Sunanda gekregen. Dit was de winnende naam van een wedstrijd onder scholen uit de buurt.

Dat de bevalling een zeer bijzondere gebeurtenis was, blijkt uit de hoeveelheid kijkers. Op de zaterdag en zondag rond de bevalling is er zeker 50.000 keer door unieke bezoekers gekeken op de website van de baby neushoorn en op Youtube is de bevalling nog eens 25.000 keer bekeken!

Dit was de eerste dracht van Saar. Ze is op dit moment 11 jaar oud. Neushoorns worden in gevangenschap gemiddeld zo’n 45 jaar, dus wellicht dat Saar nog eens zo’n geweldige bijdrage kan leveren aan het European Endangerd Species Program!