De ecozones in de dierenwereld

In de 19e eeuw legde de Britse natuurkundige Philip Sclater de grondslagen voor de hedendaagse studie van de geografische verspreiding van de dieren. Kort daarop werden door één van de grootste natuurkundigen, Alfred Russel Wallace, aan Sclaters studie nog gegevens en verbeteringen toegevoegd. De classificatie die deze beide geleerden samenstelden van de fauna op onze planeet wordt tegenwoordig nog steeds gebruikt.

Problemen de fauna in ecozones te verdelen

De belangstelling van Philip Sclater (1829-1913) ging vooral uit naar vogels. Hij bestudeerde telkens een ander stukje van de wereld en catalogiseerde de soorten, families en geslachten van vogels die in elk van deze gebieden woonden. Hij was op zoek naar overeenkomsten en onderlinge verschillen en probeerde te ontdekken of er bij de fauna sprake was van een onderverdeling in gebieden. Alfred Russel Wallace (zie afbeelding rechts) was een ontdekkingsreiziger die in allerlei delen van de tropen soorten had verzameld. De meeste autoriteiten op dit gebied zijn het erover eens dat er vijf hoofdfauna's zijn, elk met een eigen zeer nauwkeurig omschreven collectie van families en soorten. Het is duidelijk dat de aarde onmogelijk in vijf afzonderlijke zoölogische gebieden kan worden verdeeld. De geschiedenis van de evolutie van het aardoppervlak is lang. Niet veel korter is de ontwikkeling van de levende wezens op de aardkorst, een evolutie die leidde tot de huidige verspreiding van de dieren, tot de stand van zaken op dit moment. Deze materie kent zoveel variaties, dat de fauna op aarde niet precies in ecozones kan worden onderverdeeld. Elk systeem dat tot nu toe werd geprobeerd bleek onuitvoerbaar. Vooral de verspreiding van insecten en schaaldieren stuitte op problemen de aarde in afzonderlijke zoölogische gebieden af te bakenen.

De zoögeografische zones van Sclater

Ondanks de bedenkingen van diverse geleerden baseerde Wallace (1823-1913) zijn indeling op de aan- of afwezigheid van zoogdieren. Op het moment dat hij zich in dit probleem verdiepte, bestonden er al enkele voorstellen die het overwegen waard waren. Het schema van Sclater vond de meeste aanhangers. Hij had de volgende indeling gemaakt:

1. Het Palearctisch gebied: Europa, Afrika (ten noorden van het Atlasgebergte), Rusland, Siberië, Noord-China.
2. Het Ethiopisch gebied: Afrika (ten zuiden van het Atlasgebergte) en het zuiden Arabië.
3. Het Indisch gebied: India (ten zuiden van de Himalaya), Zuid-China, Borneo en Indonesië.
4. Het Australische gebied: Australië, Nieuw-Guinea, de eilanden in de Stille Oceaan.
5. Het Nearctisch gebied: Groenland, Amerika ten noorden van Noord-Mexico.
6. Het Neotropisch gebied: zuidelijk Mexico, Centraal- en Zuid-Amerika, de Caraïben.

De huidige ecozones in het dierenrijk

Dit voorstel, dat door Philip Sclater rond 1860 werd gedaan, was dus gebaseerd op de verspreiding van vogelgeslachten. Het bleek echter dat de criteria die Wallace had gehanteerd over de verspreiding van zoogdieren in grote trekken ook kunnen worden toegepast op vogels. Weer een andere geleerde ging bij zijn verdeling uit van de reptielen en kwam tot resultaten die zeer weinig afweken van die waartoe Sclater (zie afbeelding links) kwam. In de jaren die volgden stond de zoölogie of dierkunde in het middelpunt van de belangstelling. Dit leidde onder andere tot een groot aantal voorstellen tot herziening van Sclaters schema. Wallace presteerde het om elk voorstel te bestuderen waarbij hij zorgvuldig bewijsmateriaal en logica daarachter tegen elkaar afwoog. Na een grondige studie kwam hij tot de conclusie dat hij noch iemand anders Sclaters zoögeografische zones van het aardoppervlak werkelijk zou kunnen verbeteren. Op een naamsverandering na -de naam Indisch gebied werd veranderd in Oriëntaals gebied- bleef de zoögeografische kaart van de wereld zoals Sclater die eerst had getekend. Daarnaast zijn tegenwoordig steeds meer zoölogen ertoe overgegaan het Nearctisch en Palearctisch gebied (door Sclater in tweeën gedeeld) in één categorie samen te vatten onder de naam Holarctisch gebied. Als gevolg daarvan spreken we van de vijf ecozones in de wereldfauna in plaats van de zes die Sclater in zijn werk vastlegde.

De dieren van de vijf fauna's

Sommige dieren leven overal op de wereld. Zij komen in meer dan één ecozone voor. Andere blijven binnen de grenzen van één van de vijf. De vogelbekdieren bijvoorbeeld, een eierleggende onderklasse der zoogdieren, worden alleen in de Australische fauna aangetroffen. De Ethiopische of Afrikaanse fauna omvat bijvoorbeeld geen leden van de hertenfamilie.

De Holarctische fauna
Deze zone bevat een aantal diergroepen die nergens anders worden gevonden. De rivieren, meren en zeeën wemelen van de steur, de zalm en de baars. De Nearctische of Noord-Amerikaanse subfauna herbergt meer unieke dieren dan het Palearctische deel, onze 'Oude Wereld'. Onder de vissen vinden we de moddersnoek uitsluitend in Noord-Amerika. Twee hagedissenfamilies huizen alleen in de Nearctisiche fauna, evenals een sierlijke Noord-Amerikaanse antilope, de gaffelantilope.

De Neotropische fauna
Dit gebied bevat diverse unieke families van zoetwatervissen, waaronder de karperzalmen, een familie van kleine in zoetwater levende vliegende vissen en sidderalen. Wat betreft de zoogdieren: in Centraal- en Zuid-Amerika leven vijf vleermuisfamilies (o.a. de vampier) en een merkwaardige buideldierfamilie. Zuid-Amerika bezit een schat van uitzonderlijke dieren. Geen werelddeel herbergt zoveel bijzondere vogels. In het noordelijk deel van dit continent bevindt zich waarschijnlijk een grotere verscheidenheid aan vogels dan waar ook ter wereld. De apen van het Neotropisch gebied horen tot heel andere families dan de apen van de Oude Wereld. Sommige van hen hebben een grijpstaart. Alleen in dit gebied worden ook miereneters, luiaards en veel exclusieve knaagdierfamilies gesignaleerd, waaronder Guinese biggetjes, capibara's en chinchilla's. Capibara's (zie afbeelding rechts) zijn de grootste nog levende knaagdieren. Ze kunnen 1,20 m lang worden. Soms worden ze bijna 0,50 m hoog en wegen ze meer dan 50 kg.

De Ethiopische fauna
Dit is een toevluchtsoord voor unieke dieren. Nergens anders vindt men zoogdieren als de tenrec, de otterspitsmuis, de gouden mol en de olifantspitsmuis. Sommige merkwaardige makifamilies worden alleen op Madagaskar gevonden. Grotere zoogdieren die uitsluitend in Afrika leven zijn aardvarkens, nijlpaarden en giraffen.

De Oriëntaalse fauna
Het kleinste gebied van alle vijf ecozones van de fauna. Het bezit echter een overvloed aan unieke dierenfamilies. Zoogdieren als de vliegende maki (halfapen), toepaja's (boomspitsmuizen) en de stekelslaapmuis vinden we alleen in deze fauna.

De Australische fauna
In dit gebied leven veel primitieve zoogdieren, zoals het vogelbekdier en buideldieren: kangoeroe, buidelrat, wombat en de buidelmarter. Zowel het vogelbekdier als de mierenegel zijn wel heel vreemde zoogdieren. Ze hebben haar en melkklieren als bij zoogdieren. Toch leggen ze eieren die worden uitgebroed. Dit bezorgt hen een unieke plaats onder de zoogdieren. Beide dieren hebben een vogelsnuit, maar volgens de geleerden staan ze dichter bij de reptielen dan bij de vogels. Behalve vleermuizen en een enkele rattensoort bezit Nieuw-Zeeland geen inheemse soorten. Er wordt één vleermuisfamilie aangetroffen. De Nieuwzeelanders bezitten ook één van de primitiefste nog in leven zijnde reptielen, de brughagedis, die tot een orde behoort die tegenwoordig nergens meer op aarde wordt gezien. De naam slaat op de slaapbogen die als een brug over de schedel lopen en alleen bij deze soort reptielen voorkomen (zie afbeelding inleiding). De nu uitgestorven moa's (grote struisvogelachtige vogels) en de nog in leven zijnde kiwi's (zie foto), beide loopvogels, zijn nooit buiten deze fauna aangetroffen.