Paarden: de ontwikkeling van het paard

Het paard, dat de mens al meer dan 4000 jaar dient, heet in wetenschappelijk-dierkundige termen Equus Caballus. Het moderne geslacht Equus omvat, behalve het paard, ook de ezel, de onager (paard-ezel) en de zebra. De quagga (een soort zebra) die ook tot dit geslacht behoorde, is halverwege de 19e eeuw uitgestorven. Lees in dit artikel meer over de geschiedenis en ontwikkeling van het hedendaagse paard!

De interessante geschiedenis van de paardenfamilie wordt des te boeiender als men zich verdiept in de verschillende opvattingen met betrekking de oorsprong en de verspreiding van het paard en zijn verwanten in de loop van de ontwikkelingsgeschiedenis hun belangrijkste veranderingen hebben ondergaan in Noord-Amerika. Een en ander kon worden vastgesteld, nadat daar, in het begin van de 20e eeuw, grote aantallen fossiele resten had aangetroffen. Die fondsten hebben archeologen en andere wetenschapsmensen in staat gesteld de geschiedenis van het paard heel nauwkeurig te reconstrueren, een geschiedenis die een periode van 60 miljoen jaar omvat.

van Eohippus tot Equis Caballus

De geschiedenis van de paardachtigen begint bij de Eohippus, het zogenoemde 'dageraadspaard' uit het Eoceen, ongeveer 60 miljoen jaar geleden. De wouden van Noord Amerika en Europa vormden het woongebied van dit dier, dat zich in veel opzichten gedroeg als ons tegenwoordige bisamhert. Uiterlijk leek het totaal niet op het moderne paard en het heeft dan ook geruime tijd geduurd, voordat men tot de conclusie kwam dat er verwantschap bestond tussen dit merkwaardige diertje en het paard zoals wij dat nu kennen.

De Eohippus was een primitief dier, dat de grootte had van een flinke hond. Zijn gebit kwam overeen met dat van andere zoogdieren uit die tijd, maar opvallend waren zijn tenen: vier aan de voorste en drie aan de achterste ledematen.

Mesohippus en de Miohippus

Met de verschijning van de Mesohippus en de Miohippus in het Oligoceen, kwam de ontwikkeling in een nieuw stadium terecht. De opvallendste veranderingen betroffen de bouw van het gebit en de tenen. Zowel de Mesohippus als de Miohippus hadden drie tenen aan de voor- en aan de achterbenen en volledig ontwikkelde valse kiezen. In termen van de ontwikkelingsgeschiedenis duurde deze toestand niet lang. In het begin van het Mioceen, ongeveer 25 miljoen jaar geleden, kwam de ontwikkeling van de paardenfamilie in een stroomversnelling terecht. De afstammelingen van de Miohippus splitsten zich in verschillende groepen:

de Anchiterium verspreidde zich vanuit Noord-Amerika naar Azië en Europa, waar de soort ongeveer tien miljoen jaar geleden aan het einde van het Mioceen en tijdens het begin van het Plioceen uitstierf. De Hypohippus handhaafde zich langer in Noord-Amerika, maar trok tenslotte ook naar Europa. In beide gebieden stierf het dier uit. De hoofdtak bleef in Amerika en de ontwikkeling daarvan zou eindelijk leiden tot het paard zoals we dat thans kennen.

Parahippus en Merychippus

Twee factoren speelden daarbij een rol: het verschijnen van gras op de Amerikaanse vlakten en het feit, dat het gebit van de paardachtigen zich geleidelijk aanpaste aan deze nieuwe voedselbron. Een en ander werd merkbaar bij de Parahippus en de Merychippus. De Merychippus ontwikkelde al spoedig een gebit dat overeenkomsten met dat van het moderne paard: de lange tanden met duidelijke kauw- of wrijfvlakken die zo sterk zijn, dat ze een heel leven lang meegaan. Tegelijkertijd traden er belangrijke veranderingen op wat vorm en afmeting van de ledematen betrof, terwijl het dier in zijn geheel groter werd en er begon uit te zien als een moderne pony.

Hipparion en Pliohippus

De afstammelingen van de Merychipups splitsten zich in niet minder dan zes verschillende takken. Daarvan zijn de Hipparion en de Pliohippus historisch gezien het belangrijkst. Hoewel de Hipparion zich had aangepast aan een grazend bestaan, stierf dit dier tijdens het Plioceen uit. De Pliohippus was een dier, dat al zeer sterk leek op het paard zoals we dat thans kennen. Via deze tak ontwikkelde zich de Equus Caballus. Men neemt aan, dat de overgang van Pliohippus naar Equis (via Plesihippus) ongeveer een miljoen jaar geleden heeft plaatsgevonden, aan het einde van het Plioceen.

Equus Caballus

De Equus caballus verpsreidde zich over de verschillende werelddelen via natuurlijke bruggen van aarde en ijs en bereikte op die manier Europa en Azië. Voor het merkwaardigste feit uit de geschiedenis van de paardenfamilie - de complete verdwijning uit Noord-Amerika - is nog geen verklaring gevonden. Noch de grote trek, die 250.000 jaar onderbroken bleef voortduren, noch de daaropvolgende ijstijd kan daarvan de oorzaak zijn geweest.

Het is nog steeds een onopgelost raadsel, hoe en waarom de Equus Caballus uit zijn geboorteplaats is verdwenen. Het paard bleef in Noord-Amerika onbekend, tot Europese kolonisten het in de zestiende eeuw opnieuw introduceerden. Bij de verovering van Midden-Amerika door de Spanjaarden speelde het paard een grote rol. De Indianen, die nooit eerder een paard met ruiter gezien hadden, zagen er een bovennatuurlijk wezen in en sloegen in doodsangst op de vlucht.

De grote vraag

Na de verdwijning van het paard uit Noord-Amerika hing het lot van het geslacht Equus af van het voortbestaan van de vier soorten die de IJstijd hadden overleefd. Die IJstijd liep ongeveer tienduizend jaar geleden ten einde. De desbetreffende vier soorten - paarden, ezels, onagers en zebra's - kwamen verspreid over de gehele Oude Wereld voor. Het gebied van de paarden besloeg een uitgestrekte gordel ten noorden van de bergketens die in de breedte over Europa en Azië lopen.

Klimaat

De grote verschillen in klimaat, hoogte en bodemgesteldheid in dit uitgestrekte gebied speelden ongetwijfeld een rol bij de ontwikkeling van het paard in de afgelopen tienduizend jaar. Ze hebben de opvallende verscheidenheid in grootte en bouw veroorzaakt die het huidige paardenbestand kenmerkt.

In het algemeen kan men stellen, dat zich in een koud klimaat en een bergachtige omgeving het kleine gedrongen type ontwikkelt dat we kennen als de pony, terwijl warmere streken gunstiger zijn voor het grotere, sierlijker paard. In een vochtig klimaat met sappige weiden gedijen trage, zware paarden het best, terwijl in droge gebieden met minder gras vooral lichtere, beweeglijker typen voorkomen.

Deze milieu-factoren en de bemoeienis van de mens hebben de ontwikkeling en de verspreiding van het paard gedurende lange tijd beïnvloed. Ze hebben bijgedragen tot het totstandkomen en het bestendigen van de eigenschappen die we beschouwen als kenmerkend voor de rassen en de typen van onze tijd.

Przewalski

Maar precieze gegevens over de voorouders van de moderne rassen ontbreken. Of de tegenwoordige rassen afstammen van gemeenschappelijke voorouders is nog een twistpunt. Wel neemt men aan, dat een groot aantal ervan is ontstaan uit twee soorten die de IJstijd hebben overleefd - het Przewalski-paard, dat nog bestaat - en de Tarpan. De Przewalski is waarschijnlijk nog het enige wilde oerpaard ter wereld. Het is afkomstig uit Aziatische steppegebieden en heeft duizenden jaren in de Mongoolse Gobi-woestijn geleefd. In de loop van de jaren zijn de kudden steeds kleiner geworden, doordat de mens dieren doodde of gevangennam. Tegenwoordig leven de meeste Przewalski's, korte, gedrongen, geel-bruine paardjes met donkere, rechtopstaande manen en een vrijwel witte snuit, in de dierentuinen van Noord-Amerika en Europa.

De laatste wilde kudden zwerven over de steppen in een moeilijk toegankelijk berggebied op de grens van China en Mongolië. Waarschijnlijk gaat het om niet meer dan een honderdtal exemplaren.

Tarpan

De Tarpan ontwikkelde zich in de Steentijd. Evenals het Przewalski-paard werd de Tarpan het slachtoffer van de mens, die er duizenden jaren achtereen jacht op maakte. Tot het eind van de negentiende eeuw kwam de Tarpan in wilde staat voor in de Oekraïne en Oost-Europa. Er zouden nog enkele exemplaren in leven zijn in de Europese natuurreservaten, maar over hun afstamming bestaan de nodige twijfels.

In de beroemde dierentuin van München is men erin geslaagd, door zorgvuldige fokmethoden, de typsiche kenmerken van de wilde Tarpan, de aalstreep en de donkere staart en manen in stand te houden.

Warmbloed

De Tarpan en de Przewalski-paard worden in de paardenwereld beschouwd als de oorspronkelijke voorouders van de Arabier en andere oosterse rassen. De Volbloed (Thoroughbred) en vrijwel alle andere moderne verbeterde rassen uit onze tijd stammen van deze oosterse paarden af. Alle tegenwoordige rassen die teruggaan naar de Tarpan en het Przewalski-paard worden samengebracht onder de noemer "warmbloedpaarden", een term die niets te maken heeft met de temperatuur van het bloed, maar die aangeeft dat ze oosters bloed in hun stamboom hebben.

Koudbloed

De tweede groep, die van de koudbloedpaarden, stamt af van het zwaargebouwde paard dat in de wouden van Midden-Europa leefde en waaruit ook de Noorse Fjord is voorgekomen. Dit type gaat terug tot in de voorhistorische tijden. Het overleefde de IJstijd en gedijde op de grazige weiden van Europa. Drieduizend jaar geleden werd het getemd. Uit dit paard ontwikkelde zich het grote paard uit de Middeleeuwen dat we kennen van schilderijen van ridders in wapenuitrusting dat op zijn beurt bijdroeg tot het ontstaan van de moderne zware trekpaardrassen van Noord-Europa.

Het onderscheid tussen warmbloed en koudbloed is dikwijls gering, omdat tal van moderne rassen even veel warm als koud bloed bezitten. Dergelijke paarden worden wel 'halfbloeds' genoemd.

Paardenrassen

Bent u geïnteresseerd in informatie over paardenrassen? Klik dan hier. © 2007 - 2009 Hikari, gepubliceerd in Dieren (Dier en Natuur) op 27-05-2007, laatst gewijzigd op 23-03-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Paarden: Oosterse rassen: Het paard, dat de mens al meer dan 4000 jaar dient, heet in wetenschappelijk-dierkundige termen Equus Caballus. Het moderne geslacht Equus omvat, behalve het paard, ook de ezel, de…
• Pony, kenmerken van de pony en ponyrassen: Als we een klein paard in de wei zien staan dan zeggen we meteen, dat het een pony is. Maar wat het woord pony nu echt betekent is niet algemeen bekend. Dat is op z…
• De Welsh Mountain Pony - sectie A: Toch bijna iedere paardenliefhebber kent wel het ras Welsh Pony, maar als je het eens van dichterbij bekijkt zit het stamboek toch wel heel ingewikkeld in elkaar. Dit artik…
• Belgische positieflijst 'zoogdieren': Het houden van aapjes, wasberen, … is in België verleden tijd. Vroeger konden nog heel wat exotische dieren gehouden worden, nu kan dit meer en dit omwille van de Positi…
• Veilig paardrijden: Als je bij een paard bent moet je alles rustig en gecontroleerd doen. Je moet bijvoorbeeld niet gaan schreeuwen of rare sprongen maken.