Paarden: van dekking tot veulen

Het is allemaal heel spannend: je paard is drachtig (zwanger) en verwacht over een aantal maanden haar veulen. Maar wat moet je nu precies doen? In dit artikel staat beschreven wat je tijdens de zwangerschap en geboorte van het veulen moet doen, maar ook wat de eerste levensmaanden van het veulen zijn en hoe je moet spenen.

De drachtige merrie

Tussen de bevruchting van de merrie en de geboorte van het veulen zit bijna een jaar: om precies te zijn, elf maanden. Deze verandering in de toestand van de merrie, die in de eerste maanden niet erg merkbaar zijn, zijn vanaf de achtste maand overduidelijk zichtbaar.

Is mijn merrie drachtig
Als je merrie normaal vruchtbaar is, houdt de hengstigheid na de dekking abrupt op. Een van de eenvoudigste tests is om je merrie bij een hengst te laten: als ze bevrucht is, duwt ze hem ruw weg en als de hengstigheid niet na een dag of twintig na de dekking terugkeert, is je merrie zeker en vast drachtig.

Echografie en analyse
Hiervoor moet je minstens twee weken geduld hebben. Tussen de vijftiende en de zeventiende dag kan de embryo via een echografie worden gezien. Er kan eventueel worden vastgesteld of er sprake is van een tweeling. Hoe dan ook, dit onderzoek in deze fase van de drachtigheid biedt absoluut nog geen zekerheid. Vanaf de 45ste dag wordt de drachtigheid via urine-of bloedanalyse bevestigd.

Als de merrie "vloeit"
De eerste maanden van de drachtigheid zijn vrij delicaat. Rond de twintigste dag van de dracht ontstaan de meeste miskramen. Tot de derde maand moet je waakzaam zijn en een eventuele terugkeer van de hengstigheid in de gaten houden. Dat betekent dat de merrie haar veulen heeft verloren, dat ze 'gevloeid' heeft.

Verandert mijn merrie
Gedurende de eerste maanden wordt de merrie nauwelijks zichtbaar dikker. Het is goed mogelijk dat men niet eens weet dat ze drachtig is. Ze is heel sereen. Als de dracht acht maanden onderweg is, is de verandering zeer goed zichtbaar. De foetus groeit nu heel snel: bij acht maanden kan het 10 tot 18 kilo wegen en het gewicht neemt in de elfde maand toe van 38 tot 55 kilo. Deze keer kan de toestand van de merrie niemand meer ontgaan: haar flanken nemen een enorme omvang aan en het gewicht van de buik doet de rug hol worden.

Wanneer moet de merrie stoppen met trainen
De training kan tot en met de zesde maand worden voortgezet. Daarna moet ze het kalmer aan gaan doen. Neem je merrie mee naar buiten, werk met haar op vlak terrein en aan de longe. Vermijd transport en stressveroorzakende handelingen.

In de achtste maand wordt de merrie zichtbaar zwaarder. In de weide zal ze zich het prettigst voelen. Kan je haar niet in de wei plaatsen, zorg dan wel voor voldoende beweging iedere dag: een paar uur los en wandelingen aan de hand. Het gewicht van haar buik wordt zo zwaar dat het geen zin heeft haar deze laatste maanden nog, voor wat dan ook, te gebruiken.

De goede werkwijze
Het is wenselijk om een merrie de laatste maanden van haar drachtigheid in de wei te laten doorbrengen. Staat je merrie op stal, wen haar dan vanaf de eerste maanden geleidelijk aan de weide en de paarden die zich daar ook bevinden door haar eerst een paar uur per week, vervolgens een paar dagen per week in de weide te zetten. Laat haar hoefijzers weghalen zodra ze met trainen ophoudt, maar vergeet niet haar hoeven geregeld te verzorgen.

De laatste maanden
De laatste maanden van haar dracht moet je de merrie het leven zo plezierig mogelijk maken: overdag in de weide met soortgenoten met wie ze het goed kan vinden, 's nachts en als het koud is weer op stal.

De verzorging
Zodra de merrie niet meer bereden wordt, kan je het beste haar hoefijzers eraf halen. Zorg er wel voordat de hoefsmid de hoeven geregeld komt nakijken. Met de toename van het gewicht is een goede beenstand meer dan ooit noodzakelijk. Geef haar gedurende de eerste maanden tevens een wormenkuur om behandelingen op het laatst te voorkomen.

Moet mijn merrie meer voer krijgen
In de eerste maanden van haar drachtigheid verandert het voedingspatroon alleen, omdat ze minder actief is. Ze moet in ieder geval een liksteen hebben. Vanaf de achtste maand moet je de porties voer aanzienlijk wijzigen. Tussen de achtste en elfde maand onttrekt het veulen dagelijks 500 gram tot 1 kilo gewicht aan de moeder. Je merrie heeft dan dus behoefte aan rijker voedsel. Extra mineralen en sporenelementen zijn aan te bevelen. Maar overvoedt haar niet, dat kan ernstige gevolgen hebben!

Om advies vragen
Om een goede dekking en voorspoedige ontwikkeling van het veulen te waarborgen, doe je er goed aan de dierenarts om advies te vragen. Ook een bekende fokker kan je hierbij goed helpen.

Wist je dit
Gedurende de hele dracht is een minimum aan beweging noodzakelijk. In een flinke weide, in gezelschap van andere paarden, verbruikt de merrie voldoende energie. Heb je geen weide tot je beschikking? Laat je merrie dan een paar uur per dag los en wandel met haar aan de hand.

Belangrijk om te weten
Gedurende de twee weken die aan het werpen voorafgaan, zwellen de uiers van de merrie sterk op. Ze worden gevuld met biest. Biest is de eerste melk die het veulen te drinken krijgt. Het is een zeer eiwitrijke melk die allerlei afweerstoffen tegen infectieziekten bevat om het veulen een goede start te geven.

Wat je moet vermijden
Veel mensen hebben de neiging een drachtige merrie te overvoeden (dus te veel voedsel te geven) vanuit de gedachte dat veel voer een mooier veulen zal opleveren. In feite kan te rijke voeding, vooral als de merrie onvoldoende activiteit ontplooit, hoefbevangenheid veroorzaken. Bovendien kan zich vet vormen en dat kan tijdens het werpen van het veulen (de geboorte) in de weg zitten. Daarom is het advies van een specialist hoe in de loop der maanden het voedsel aan te passen noodzakelijk.

De geboorte van een veulen

Onopvallend aanwezig zijn
De grote dag is aangebroken! De merrie probeert zich af te zonderen, wordt onrustig en begint te transpireren. Het veulen zal weldra geboren worden. De merrie weet instinctief wat ze doen moet, maar onze hulp is voor haar heel belangrijk als zich problemen voor zouden doen.

Voor de geboorte
De voortekenen
Soms is het moeilijk vast te stellen wanneer de merrie gaat veulenen, maar in de meeste gevallen geven bepaalde voortekenen het signaal. Tijdens de laatste weken van de dracht wordt de merrie nerveus, ze gaat geregeld liggen om vervolgens weer op te staan, ze lijkt slecht op haar gemak, vermijdt haar soortgenoten en doet soms zelfs agressief tegen haar soortgenoten. Een à twee weken voor de geboorte nemen haar flanken een aanzienlijke omvang aan.

Zogvorming
Ongeveer twee weken voor het veulenen, worden de spenen aanzienlijk dikker. Twee dagen ervoor zwellen ze nog verder op en een wasachtige substantie houdt de spenen dicht om te voorkomen dat er melk wegstroomt. Het komt veelvuldig voor dat enkele gelige druppels uit de spenen sijpelen. Men kan aan de hand van wat afgetapte melk (vanaf de tiende dag die voorafgaat aan de vermoedelijke geboortedatum van het veulen) vaststellen op welke dag de geboorte waarschijnlijk zal plaatsvinden.

De fasen van de bevalling

Enkele uren eraan vooraf
De eerste fase van het karwei (waarbij het leven wordt gegeven) varieert. In een weide met andere paarden verlaat de merrie de groep om zich af te zonderen. Als ze op stal staat, loopt ze heen en weer in haar box. Ze kan zich omdraaien om naar haar flanken te kijken. Soms is dit gedrach slechts vals alarm, hetgeen een of meer weken voor de echte bevalling kan voorkomen. In het allereerste begin van de bevalling, begint de merrie bij haar schoft en flanken steeds overvloediger te transpireren. Een paar uur voor de worp worden de banden die zich aan weerszijden van de staart bevinden, slapper.

Het breken van het vruchtwater
De geboorte zelf begint met het breken van het vruchtwater. Het veulen wordt, in de placenta, in de buik van zijn moeder door vruchtwater omringt. Als het veulen in de baarmoeder gaat indalen, barst de placenta en maakt het vruchtwater vrij. Dit noemt men het 'breken van het vruchtwater'.

Als het vruchtwater gebroken is, moet het veulen snel geboren worden, anders zal het hoogstwaarschijnlijk sterven. Als deze fase is aangebroken, gaat de merrie vaak liggen. De voorbenen van het veulen moeten in principe binnen twintig minuten na het breken van het vruchtwater tevoorschijn komen. Gebeurt dat niet, en zeker als de achterbenen het eerst komen, dan moet de dierenarts erbij worden gehaald.

Het veulen moet tussen vijf en dertig minuten na het tevoorschijn komen van de voorbenen geboren worden. Over het algemeen komt het veulen met vruchtvlies en al ter wereld.

Na de bevalling
Na de bevalling, werpt het veulen, geholpen door zijn moeder, zijn vruchtvlies van zichaf. Als het zwak blijkt te zijn en het vlies is niet open, dan moet dit heel snel gescheurd worden.

Gewoonlijk likt de moeder haar veulen, maakt de neusgaten en mond schoon en wrijft zich tegen het veulen aan om het droog te maken. Alleen indien ze hiertoe geen aanstalten geeft, kan men dit karweitje in haar plaats uitvoeren door de neusgaten en mond schoon te maken en het veulen met een doek droog te wrijven. De navelstreng breekt vanzelf bij de eerste bewegingen van moeder en kind.

De laatste inspanning
Zodra ze weer op krachten is gekomen, over het algemeen 40 minuten na de geboorte, gaat de merrie staan. De placenta komt er ongeveer een uur na de bevalling uit. Dit is de derde fase van de bevalling, hetgeen men als een soort 'schoonmaak' kan opvatten. Als de placenta er drie uur na de geboorte van het veulen niet in zijn geheel is uitgekomen, moet er een dierenarts aan te pas komen om deze uit de buik van de merrie te halen.

De eerste stappen
De meeste veulens gaan ongeveer een half uur na de geboorte staan. Je krijgt soms medelijden als je ze ziet stuntelen, maar toch moet men zich er niet mee bemoeien: deze eerste handelingen zijn een onderdeel van het leerproces. In het daarop volgende uur begint het pasgeboren veulen te drinken. Deze eerste melk bevat een stof, biest genaamd, die antistoffen bevat en het veulen tegen ziekten en infecties beschermt.

Wat doen en wat niet doen
Zodra de merrie nerveus begint te worden, moet men haar vooral zoveel mogelijk met rust laten. Het is beter om haar op afstand te observeren, dan nutteloos in de box rond te hangen, ook al wil men haar alleen moed inspreken!

Hoe bereidt je het veulenen voor
Zelfs als de merrie in de weide leeft, is het vaak beter dat zij in de box bevalt. Kies voor dit doel een goed verlichte en ruime box uit, de merrie plus een of twee personen moeten zich er ongehinderd in kunnen verplaatsen. Maak de box schoon, voorzie hem ruim van een goede kwaliteit stro die niet stoffig is. De merrie moet tijdens het gehele karwei over voldoende schoon water kunnen beschikken.

Belangrijk om te weten
De meeste merries bevallen 's nachts en ongeveer de helft van de veulens wordt tussen 10 uur 's avonds en 2 uur 's ochtends geboren.

De eerste levensmaanden van het veulen

Benen om weg te rennen
Het veulen wordt met lange benen geboren die hij direct weet te gebruiken: dit is van levensbelang in de meedogenloze natuur! Ga maar eens kijken als een pasgeboren veulen naast zijn moeder staat: het veulen heeft vaak al bijna net zulke lange benen als zijn moeder!

Het vluchtinstinct
De meeste paarden zijn tam tegenwoordig en hebben niets te verzen van eventuele aanvallen van roofdieren. In de natuur echter, vormen paarden en met name veulens een gemakkelijke prooi voor beren, wolven, poema's, lynxen, etc. Zij vormen slechts een schakel in de voedselketen en snelheid is hun beste verdediging. Als veulens geboren worden, maken hun benen al 90% uit van de hoogte die zij als volwassenen zullen bereiken. Zij zijn onmiddelijk in staat snelheid te maken en te vluchten bij gevaar.

Spelen en rusten
Veulens zijn van nature nieuwsgierig en willen graag hun omgeving leren kennen. Vol energie spelen ze en hangen ze de clown uit. Voortdurend onderzoeken zij hun territorium op nieuwe plekjes en geuren. Hierdoor ontwikkelen zij hun benen en hun spieren. Zij worden wel snel moe. Lange rustpauzes zijn nodig om weer energie op te doen. Het is heel normaal als je een veulen lang uitgestrekt in het gras ziet liggen: rust bevordert zijn groei en zijn gezondheid en maakt dat hij zich gelukkig voelt.

Drinken bij de moeder
Voor het pasgeboren veulen betekent het drinken bij de moeder niet alleen voeding: het is een moment van intimiteit, een genot dat hem een groot gevoel van veiligheid bezorgt. Het spenen moet gelijkdelijk en zo laat mogelijk gebeuren. (Over het spenen, zie het volgende hoofdstuk).

Spelen, een leerschool
Een veulen dat in vrijheid is opgegroeid of in de wei met andere paarden, speelt veel met andere veulens. Deze 'vriendschappen' zijn belangrijk voor zijn latere ontwikkeling. Het spel is tegelijkertijd een wijze les, immers situaties die zich voordoen in de werkelijkheid worden nagebootst:

• Achtervolgen,
• Aanvallen,
• Samenkomen,
• Plotseling vluchten,
• Springen,
• Dreigen,
• Etc.

Door middel van spel, leert het veulen hoe hij zich in de groep moet gedragen en natuurlijk ontwikkelt hij daarbij zijn vermogen om gevaar in te schatten en daarop te reageren.

1 paardenjaar = 5 mensenjaren
Gedurende de eerste vijf jaar geldt, dat één paardenjaar gelijk stat aan vijf mensenjaren. Een zes maanden oud veulen is op een gelijk ontwikkelingsniveau als een peuter van tweeënhalf. Desalniettemin, maakt het veulen drie vierde van zijn groei door gedurende het eerste jaar, in tegenstelling tot de mens.

Gedurende de eerste vier weken groeit hij ongeveer een derde. Daarna gaat zijn groeiproces langzamer om met zes tot twaalf maanden weer een sprong te maken. Zijn lichaam wordt steviger en groter.

De eerste maanden zijn beslissend voor zijn verdere groei
Een veulen dat geen beweging krijgt en slecht gevoed wordt, met name in de eerste maanden van zijn leven, zal onherroepelijk groeiproblemen ondervinden. Een sterke skeletontwikkeling wordt geremd en hij zal nooit een normale hoogte bereiken. Eenmaal volwassen, loopt hij het risico hoefproblemen te krijgen evenals zwakke ledematen en een slechte rug. Zijn hele gezondheid en potentiële kracht wordt hierdoor belemmerd.

Uiterlijke tekens liegen niet
Aan verschillende uiterlijke tekens kun je zien of een veulen ondervoed is. Een uitgehongerd jong paard ziet er vermoeid uit. Hij is mager en blijft stijf tegen zijn moeders flank aangedrukt. Ook wil hij steeds maar drinken.

Een veulen dat verzadigd is, heeft een lekker rond buikje, zijn huid glanst, zijn ogen staan helder en hij is levendig. Hij brengt zijn dag door met drinken, slapen en uiteraard spelen! Zijn latere vitaliteit en temperament ontleent hij aan de levenslust en het welbevinden van zijn eerste jaren!

Hoewel het lichaam van een veulen betrekkelijk klein is, zijn zijn benen bijna net zo lang als die van zijn moeder. Zijn benen stellen hem in staat mee te komen met de kudde en te vluchten bij dreigend gevaar.

Melktanden
Zodra de melktanden zijn doorgekomen begint het veulen te grazen. In het begin, graast hij waar zijn moeder graast en doet hij haar precies na. Zodoende leert hij eetbare van giftige planten te onderscheiden.

Spenen

Het zogen onderbreken: een kunstmatige handeling

Spenen is het op kunstmatige wijze onderbreken van het zogen van een jong veulen. Men doet dat bijvoorbeeld als dat voor de gezondheid van de merrie noodzakelijk lijkt, maar vaak ook als de fokker dat goed uitkomt.

Vraag en aanbod
De melkproductie bij de merrie is een mechanisme dat werkt volgens het principe van vraag en aanbod. Hoe meer het veulen bij zijn moeder drinkt, hoe meer melk de merrie produceert; hoe minder hij drinkt, hoe minder ze produceert.

Bij de in het wild levende merrie houdt de melkproductie heel geleidelijk aan op. Als het veulen groter wordt, gaat hij steeds meer grazen en brengt hij steeds meer tijd door met de andere veulens, zodat hij veel minder frequent drinkt. Om de melkproductie te laten voortduren moet hij toch wel een à twee keer per dag drinken.

Weer drachtig
Temidden van een kudde zal een merrie die spoedig weer een veulen zal krijgen haar vorige veulen een beetje van zich afhouden, zodat hij ophoudt bij haar te drinken en het nieuwe veulentje zijn plaats kan innemen. Maar een hechte relatie tussen moeder en jong gaat vaak door tot het veulen geslachtsrijp is. Als het een mannetje is, zal het tussen de leeftijd van twee en drie jaar uit de kudde verdreven worden; is het een merrie, dan neemt ze haar plaats in de kudde in en wordt op haar beurt moeder.

Goed voor het moreel
Als hij in een wilde of halfwilde kudde leeft, verwijdert het veulen zich heel geleidelijk aan van zijn moeder. Stap voor stap ontdekt hij de wereld, speelt steeds meer met de andere veulens en gaat zelf eten, terwijl hij nog maar een enkele keer bij zijn moeder drinkt. De melk van de merrie droogt geleidelijk aan op. Dit proces gaat hand in hand met het volwassen worden van het veulen. Als u enigszins kunt, gunt u de merrie en haar veulen dan de noodzakelijke tijd voor deze natuurlijke vorm van spenen.

Niet tegennatuurlijk handelen
In fokkerijen grijpt de mens vaak in en wordt een veulen kunstmatig gespeend. Tot voor kort scheidden de fokkers een veulen van zijn moeder van de ene dag op de andere, zonder enige vorm van voorbereiding. Tijdens deze vorm van spenen kon men beide, veulen en moeder, hartverscheurende kreten horen slaken, en dat zegt al voldoende over de wreedheid en tegennatuurlijkheid van deze manier van doen. Tegenwoordig begint men gelukkig in te zien dat een abrupt spenen traumatiserend werkt en schadelijk is voor zowel merrie als veulen. Het is bovendien een zeer dieronvriendelijke manier van doen.

Waarom moeten we spenen
Het zogen kost de merrie heel veel energie. Als de merrie weer drachtig is, is het een goede zaak om het veulen te spenen, zodat de ongeboren vrucht optimaal van de voedseltoevoer en hernieuwde kracht van zijn moeder kan profiteren. Als de merrie niet drachtig is, is het spenen gerechtvaardigd in het geval dat de merrie een sport- of recreatiepaard is en men weer met haar wil werken. Werken en zogen kunnen in principe wel samengaan, maar eisen te veel energie wat tot oververmoeidheid kan leiden en het dier vroegtijdig versleten kan raken.

Spenen is niet verplicht
Als de merrie niet drachtig is en ze heeft geen geregelde training, kan men het veulen zo lang laten drinken als het wil, op voorwaarde dat de moeder voldoende volwaardig voedsel krijgt en eventueel voedingssupplementen. Het veulen dat men begint te trainen en dat vrienden krijgt, zal voor een jaar verstreken is vanzelf ophouden met drinken.

Tijdens het spenen
Tijdens het spenen moet het veulen geholpen worden zich aan zijn nieuwe voeding aan te passen door toevoeging van een speciaal voedingssupplement. Dat is tevens het moment om hem een wormenkuur te geven.

Geleidelijk aan spenen
Het doel van spenen is de melkproductie stop te zetten, niet om het veulen definitief van zijn moeder te scheiden.

Een kwestie van evenwicht
De tijd waarin de moeder haar veulen opvoedt duurt vrij lang. Om een evenwichtig paard te worden, moet de opvoeding voltooid worden en heeft het veulen zorg, aandacht en instructie van zijn moeder nodig. Een abrupte scheiding van zijn moeder zal het veulen voor zijn leven tekenen.

Afleidingsmanoeuvre
Spenen mag in geen geval voordat de eerste zes levensmaanden van het veulen voorbij zijn. Om de melkproductie te verminderen, moet u ervoor zorgen dat er meer tijd tussen de voedingen zit. Daarvoor kunt u moeder en veulen eerst enkele uren per dag van elkaar scheiden en vervolgens langer. Om alles optimaal te laten verlopen is het aan te bevelen het veulen bij andere veulens te plaatsen, waar hij mee kan spelen, of bij oudere paarden die hij al kent.

Zes weken om groot te worden
Haal het veulen bijvoorbeeld iedere ochtend gedurende een of twee uur bij zijn moeder weg en doe dit twee weken lang. De twee weken daarop haalt u hem vijf of zes uur aan één stuk door weg. Sta hem een paar dagen lang nog twee voedingen per dag toe en haal het veulen vervolgens om de dag 12, daarna 24 uur bij haar weg. Na ongeveer zes weken zal er geen melkproductie meer zijn. Zodra de melk is opgedroogd kunt u het veulen weer in de wei bij zijn moeder zetten.

De goede werkwijze
De beste remedie tegen een 'dip' als gevolg van het spenen is het gezelschap van andere veulens. De behoefte aan spelen is zo groot dat de aandacht van het jong dat van zijn moeder gescheiden is zal afleiden. Het geruststellende contact van zijn soortgenoten draagt ook bij aan het verminderen van zijn ongerustheid. De methode van de fokkers is vaak dat de moeder uit de wei wordt gehaald en het veulen achterblijft met andere merries en hun veulens en er vervolgens een nieuwe, niet door haar veulen gevolgde merrie bij te zetten.

De profrubriek
Ook al lijkt dat wreed, het is beter om de merrie en haar veulen zo ver uit elkaar te halen, dat ze niet mere met elkaar kunnen communiceren. Zolang ze om elkaar roepen, zullen ze proberen tegen elke prijs bij elkaar te komen en lopen dan de kans zich aan de omheiningen te bezeren. © 2008 - 2009 Hikari, gepubliceerd in Dieren (Dier en Natuur) op 02-10-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Paarden: de paartijd bij paarden: Net zoals elke diersoort, is er ook een periode in het jaar wat de paartijd van de paarden is. Bij paarden gebeurt dit in het voorjaar. In dit artikel staat alles beschreven…
• Paarden: problemen voor de dekking: Een merrie drachtig krijgen gaat niet altijd even gemakkelijk. Dat een hengst goed sperma levert wil namelijk niet zeggen dat de merrie goed bevrucht kan worden. U paard k…
• Embryotransplantatie bij paarden: In Nederland staat embryotransplantatie nog in de kinderschoenen alhoewel de belangstelling wel snel stijgt. In Argentini word deze methode van dekken al heel lang gebruikt.…
• De ontwikkeling van een veulen: op stal of in de kudde?: Er bestaan veel verschillen tussen het opgroeien van een veulen op een natuurlijke wijze in een kudde en het opgroeien van een veulen op stal. Beide h…
• Paarden: het moederinstinct: Nog voor de bevalling is begonnen, vertelt het moederinstinct de merrie wat zij moet doen om haar veulen te beschermen. Zij zondert zich af van de kudde en kan de bevalling uit v…