Vulkanen op aarde

Deze spectaculaire en verwoestende uitbarstingen hebben veel bijgedragen aan onze kennis van het binnenste van de aarde, dit artikel is daarom onmisbaar in de speciaal ‘het ontstaan van de aarde’

Algemeen

De mantel is de zone van ongeveer 35 tot 2900 kilometer onder het oppervlak van de aarde. Hoewel de gesteenten daar in het algemeen niet in gesmolten toestand verkeren, zijn ze wel bijzonder heet, ongeveer 1500 graden Celsius, en staan ze onder grote druk. In sommige gebieden is het gesteente echter wel gesmolten. Zolang dit gesmolten gesteente nog onder grote druk diep in de aardkortst zit, heet dit magma. Als magma doordringt tot het oppervlak van de aarde, worden er wolken as en golven vloeibare lava uitgestoten. Dat noemen we een vulkanische uitbarsting.

Beroemde vulkanen zijn de Vesuvius in Italië, de Kilimanjaro in Afrika en de Krakatau in Indonesië. Maar elk gat in de grond waaruit het magma naar buiten kan komen, kunnen we als een vulkaan beschouwen. Zestig procent van de vulkanen bevindt zich onzichtbaar op de bodem van de oceanen. Er zijn nu ongeveer 1500 vulkanen op de aarde; daarvan zijn ruim 600 in de afgelopen 10000 jaar actief geweest. In een gemiddeld jaar zijn er ongeveer 60 vulkaanuitbarstingen over de hele wereld.

Tektonische platen

De plaatsen op het oppervlak van de aarde, waar magma kan ontsnappen, bevinden zich langs de randen van de tektonische platen. Het oppervlak van de aarde wordt geheel bedekt door tektonische platen die als onregelmatig gevormde stoeptegels zijn samengevoegd. Waar deze platen botsen, schuren of uiteen bewegen, vindt de meeste geologische activiteiten plaats. Indonesië bijvoorbeeld, dat is gelegen over de randen van een aantal tektonische platen, heeft meer dan 100 actieve vulkanen. Daarentegen heeft Australië, dat is het centrum van en grote plaat ligt, geen enkele vulkanen. Op basis van de oorzaak van ontstaan, kunnen er drie typen vulkanen worden onderscheiden. Het meest algemene type is te vinden langs slenken en rekzones in de aardkorst; dit is gewoonlijk op de randen van tektonische platen die uiteen bewegen, of waar een tektonische plaat gaat breken (bijvoorbeeld de grote slenk in Oost-Afrika). Het tweede type vulkaan ontstaat ook op de randen van tektonische platen. Als twee of meer platen botsen, duikt een plaat onder een andere. De bestanddelen met ene laag smeltpunt ontwijken en dringen zich een weg naar boven. Dit lichte magma breekt door en kraters naar buiten.

Hot spots

Het derde type vulkaan ontstaat boven plaatsen in de mantel die extra heet zijn, zogenaamde hot spots (hete plekken). Deze hot spots kunnen enkele honderden kilometers in doorsnede zijn. Het zijn plaatsen waar vloeibare, heet gesteente (magma) oprijst. Door de grote hitte en druk baant het magma zich een weg door de aardkorst naar buiten, waarbij een vulkaan ontstaat.

De grootste vulkanen ter wereld behoren tot het hot-spot-type. Spectaculaire voorbeelden zijn de vulkanen; Mauna Loa en Kilauea op Hawaï in de Stille Oceaan.

Als gevolg van de beweging van de tektonische platen ligt steeds een ander deel van de plaat boven een dergelijke hot spot. Het gevolg is dat de vulkanische activiteiten steeds op een ander deel van de plaat aan het oppervlak komt en wel in een rechte lijn. In de loop van miljoenen jaren ontstaat dan een reeks vulkanen in een rechte lijn.

Zo liggen de eilanden van Hawaï in een rechte lijn van noordwest naar zuidoost. De westelijke vulkanen zijn al miljoenen jaren uitgedoofd en onder de zeespiegel verdwenen. Aan de oostzijde van de eilandketen ontstaan steeds nieuwe vulkanen. De laatste is de vulkaan Loihi die uiteindelijk aan de eilandketen zal vastgroeien.

Bij een vulkaanuitbarsting kan het magma met zo’n kracht vrijkomen, dat grote hoeveelheden stof en as en zelfs rotsblokken van verscheidene meters groot worden weggeslingerd. Deze fragmenten vaste stof, die bij een vulkaanuitbarsting wordt uitgestoten, worden pyroclastica genoemd.

Lavastromen

Als het magma het oppervlak nadert, neemt de druk af. Daardoor komen grote hoeveelheden gas vrij. Dit proces brengt vulkaanuitbarstingen op gang. Het resterende vloeibare gesteente dat naar buiten stroomt heet lava. De lava stroomt in gloeiende rivieren omlaag; soms wel met een snelheid van +/- 60 km/uur.

Behalve pyroclastica en lava wordt ook gas uitgestoten deze gassen kunnen zeer gevaarlijk zijn. Kooldioxide is het gevaarlijkst, omdat je het niet kan ruiken. Zwavelwaterstofgas is ook zeer giftig, maar ruikt naar rotte eieren en wordt dus meteen opgemerkt.

Uitgedoofd of slapend?

Het valt niet met zekerheid te zeggen of een vulkaan is uitgedoofd. Hij kan 1000 jaren in rust verkeren en kan plots weer uitbarsten en de omgeving rondom geheel verwoesten. Er bestaan hiervan veel beroemde voorbeelden.

In 79 na Christus vond er zonder waarschuwingen vooraf een uitbarsting plaats van de Vesuvius, waarbij de Romeinse steden Pompeii en Herculaneum werden begraven en meer dan 2000 mensen gedood werd. In 1801 was er in Indonesië een uitbarsting van de vulkaan Tambora, waarbij meer dan 90000 doden vielen in de staat Washington was er in 1980 een uitbarsting van Mount St Helens die sinds 1857 in rust was; een groot bosgebied werd verwoest en 57 mensen kwamen om.

Special

Meer weten over de planeet aarde?
De planeet aarde © 2008 - 2009 Danny-vellinga, gepubliceerd in Natuur (Dier en Natuur) op 17-10-2008, laatst gewijzigd op 19-12-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Danny-vellinga is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Pacifische ring van vuur: De vulkanen en aardbevingen die op aarde voorkomen zijn niet steeds op een willekeurige plek aanwezig. In de ring van vuur is de geologische activiteit veel groter dan in andere…
• Spreekbeurt Vulkanen: Een vulkaan is een opening in de aardkorst, waar heet magma uit komt. Als de magma uit de vulkaan komt heet het lava. Als een vulkaan ontploft heet dat een uitbarsting. Bij een vulkaanu…
• Samenvatting de Geo Systeem aarde, H1 havo examenstof: Hoe ziet onze aarde er van binnen uit? Welke processen vinden er plaats onder onze voeten? De aarde lijkt een rustige planeet, maar dit is slechts bedro…
• Wat is een vulkaan uitbarsting: Het is een prachtig gezicht om te zien hoe een vulkaan tot uitbarsting komt en gelukkig kan tegenwoordig al worden aangegeven dat er een vulkaan tot leven komt. De bewoners ui…
• Stollingsgesteenten: Stollingsgesteenten zijn kristallijnen of glasachtige die zijn ontstaan door afkoeling en stolling van vloeibaar gesteente. Dit stollingsproces kan diep in de aardkorst plaatsvinden, maa…