De organisatie van gedrag

Gedrag is natuurlijk een vrij complex geheel. Toch kan je het versimpelen door er een degelijke structuur in aan te brengen. We doen dit door middel van gedragssytemen. Een gedragssysteem is een groep samenhangende gedragingen en ze hebben vaak een overeenkomstig gevolg of effect. Als je een actie-reactie keten kan ontdekken, spreken we van een gedragsketen.

Gedragssyteem

We beginnen met een gedragssysteem. Een gedragssysteem is een groep handelingen die onder één kopje thuishoren. Je kan hierbij denken aan verzorging of voortplanting. Dit onderdeel is dan weer op te delen in subsystemen, handelingen die onder bijvoorbeeld het gedragssysteem voortplanting horen. Gaan we nog een stap verder, dan komen we bij de uiteindelijke handeling. Om dit verhaal wat duidelijker te maken, hanteer ik het voorbeeld van de stekelbaars. Het gedrag van de stekelbaars is ooit uitgebreid onderzocht door de Nederlander N. Tinbergen (1907-1988).

Gedragssyteem	Subsysteem	Handeling 1	handeling 2	handeling 3
	vechten	jagen	bijten	imponeren
	nestbouwen	materiaal verzamelen	plakken	aanstampen
voortplanting	-	-	-	-
	balts	zigzaggen	leiden	bevruchten
	broedzorg	jongen terughalen	waaieren	indringers verjagen

Gedragsketen

We blijven even bij het voorbeeld van de stekelbaars. Als een stekelbaars zijn voortplantingsrituelen (de balts) doet, kunnen we verschillende, nauw verwante opeenvolgende handelingen destilleren. Al deze handelingen volgen elkaar in chronologische volgorde en vormen dus een keten. Dit noemen we een gedragsketen. Het voorbeeld van de stekelbaars, de handelingen uit de gedragsketen zijn genummerd: een hoogzwanger vrouwtje nadert het nest van een mannetje, gelokt door zijn prachtige rode buik (1). Het mannetje zwemt er vrijwel onmiddellijk naartoe, en doet zijn zigzagdans (2). Deze dans moet ertoe leiden dat het vrouwtje dusdanig opgewonden raakt dat zij in de stemming is om te paren. Als dit eenmaal zo ver is, laat het vrouwtje haar door de eitjes opgezwollen buik zien, dit noemen we de baltshouding (3). Dit is het teken voor het mannetje om het vrouwtje naar zijn nest te leiden (4). Het vrouwtje volgt trouw het mannetje (5). Bij het nest aangekomen, gaat het mannetje op zijn zij liggen met zijn kop vlakbij de nestingang. Op deze manier wijst hij het vrouwtje waar zij de eitjes moet leggen (6). Het vrouwtje twijfelt geen moment, wurmt zich het nest binnen (7) en laat haar eitjes daar achter (9), nadat het mannetje sidderend toestemming heeft gegeven (8). Vrijwel meteen daarna zwemt ook het mannetje door het nest en bevrucht de zojuist gelegde eitjes (10). Opmerkelijk genoeg is de liefde daarna meteen afgelopen, het mannetje verjaagt het vrouwtje, denkende dat zij een indringster is.

Op deze twee manier kunnen we het complexe onderwerp gedrag toch overzichtelijk maken voor onszelf. © 2008 - 2010 Sanderp, gepubliceerd in Biologie (Dier en Natuur) op 08-11-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Sanderp is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Driedoornige stekelbaars (Gasterosteus aculeatus): Ooit in uw jeugd met een hengel aan de kant van het water gezeten? Grote kans dat u dan eens stekelbaars(je) hebt gevangen. Deze vis (met de officiële benam…
• Nectar vwo biologie deel 1 hoofdstuk 1 Gedraag je!: Dit is de samenvatting van Nectar vwo bovenbouw biologie deel 1. Dit boek wordt gebruikt in 4vwo in het voortgezet onderwijs. Hoofdstuk 1: Gedraag je!
• Biologie Nectar H1: Samenvatting van Nectar Biologie Hoofdstuk 1. Voor de 5e klas van het VWO.Het onderwerp van dit hoofdstuk is Gedrag.
• De oorzaak van gedrag: Gedrag zijn allerlei handelingen in het dagelijks leven van mens en dier. Het is interessant je af te vragen waar dit gedrag dan vandaan komt. Wat beweegt een dier ertoe een bepaalde h…
• De tweede volmaaktheid: sila of moreel gedrag: De Boeddha heeft ons tien volmaaktheden onderwezen die wij dienen te ontwikkelen om onszelf te bevrijden van lijden. De tweede volmaaktheid is sila of moreel ge…