Dieren, mensen en communicatie

Onder communicatie verstaan we het uitwisselen van gegevens en informatie. Communicatie kan men voeren op verschillende manieren en verschillende niveaus. Maar wat al die manieren gemeen hebben is zintuigen. Zonder onze zintuigen zijn we niet in staat enige vorm van communicatie te voeren. In dit artikel bekijken we verschillende manieren waarom er gecommuniceerd wordt. We richten ons op het dierenrijk, maar eigenlijk gaat deze uiteenzetting zowel mens als dier als flora aan. Er zijn 5 zintuigen, horen, zien, voelen, ruiken, smaken, en ik hang daar nog een zesde aan dat de communicatie ten goede komt, namelijk geluid/praten.

Bij het communiceren met andere organismen kunnen deze eerste vijf allemaal ingezet worden.
Communicatie is nodig, kan ingezet worden om allerlei gegevens uit te wisselen, als verwittiging, als lokmiddel, om aan te geven dat iets al dan niet eetbaar of vers is, het kan een uiting zijn van lichaamstaal. En zoals we allemaal weten kan er uit lichaamstaal veel afgeleid worden; enkele voorbeelden: of iemand/een dier ontvankelijk is, of er gevaar is, of er voedselbronnen gevonden zijn, of iemand/een dier goedgezind, bang, gelukkig of agressief is. Het is als het ware een internationale taal. Door iedereen begrijpbaar mits men moeite doet om te lezen.


Elk zintuig staat in rechtstreeks contact met een welbepaald type bewustzijn. Er zijn verschillende bewustzijnniveaus, waarvan elk niveau weer in symbiose leidt tot verschillende gevoelens die het lichaam waarneemt. Er zijn 6 typen gevoelens die kunnen aangeraakt worden door het innercontact dat gemaakt wordt door de vertaling van dit contact tussen drie elementen namelijkl; zintuig, object en bewustzijn. Deze drie werken samen om tot een handeling/waarneming te komen en die de gevoelstoestand van dat moment zal regelen.

Wanneer een zintuig wegvalt (bijvoorbeeld zicht,) dan zullen andere zintuigen zich scherper ontwikkelen om dit gemis op te vangen. Mensen die niet of slecht zien, hebben meestal een fijner afgesteld gehoor.

Zintuigorganen zijn dan ook individueel van de soort afgesteld en ontwikkeld op de leefomgeving van die specifieke soort.

We halen enkele exacte voorbeelden aan per zintuig ter verduidelijking.

1. Ruiken

Het ruiken van iets wil zeggen dat dit lichaamsdeel waar de geurreceptoren ontwikkeld zijn, geurmoleculen in gasvorm opvangt, analyseert en omzet door middel van een elektrische impuls naar de hersenen in verstaanbare taal voor het organisme dat deze geur opving.
Niet elk levend organisme heeft een evengoed ontwikkelde neus en meer nog, die neus zit niet altijd op de meest voor de hand liggende plaats.
Bij insecten zitten de geurreceptoren op de poten en de voelsprieten.

De neus is een gevoelig zintuig dat alert is op verschillende niveaus. Niet elk levend organisme bezit de reukzin (denk vissen) maar die hebben meestal wel een ander zintuig dat meer ontwikkeld is om dit gemis op te vangen. De neus vangt vele boodschappen op. Feromonen zijn daar zo een voorbeeld van. Feromonen zenden namelijk de taal van de chemische boodschap door. Vb. een levend organisme is op zoek naar een partner of ontvankelijk. Dan zend die met zijn feromonen een boodschap uit die soortgenoten dan kunnen oppikken. Waarom de ene boodschap voor de ene als love potion wordt ervaren en voor de andere als stank, is een van die vele mysteries van de natuur.

Lees artikel -> Het verschil tussen reukhinder en stank
Ik denk nog steeds dat het te maken heeft met de bovennatuurlijke intelligentie die instinctief aangeeft of genen al dan niet compatibel zijn. En dat lijkt mij een plausibele oplossing.
Er zijn veel soorten feromonen natuurlijk. Niet elk feromoon is uit op geslachtsgemeenschap. Een chemische boodschap kan ook inhouden dat het organisme dat er X mee gemarkeerd heeft wil zeggen, ‘Afblijven! Mijn domein’.
Er zijn ook reuk waarnemingen warbij men het water in de mond krijgt zowel als er zijn waarbij men een gevoel van walging niet kan onderdrukken. Een heerlijk stukje tekst daarover is ‘twee verhaaltjes die alles duidelijk maken-> Begeerte slaat toe
(volg daar link naar Walmende uitkijk voor het tegenbeeld.)

2. Smaak

Bijna alle gewervelden zullen eerst proeven aan iets voor ze het zullen opeten. De smaakzin is Het zintuig dat ingezet wordt als waarschuwingssignaal om aan te geven of iets al dan niet eetbaar is.
Bij vissen ligt het iets anders. Zij hebben hun smaakpapillen als het ware, die niet papillen noemen maar knoppen, overal op hun lichaam zitten. Deze smaakknoppen zien er uit als tonvormige putjes in de vissenhuid waarin zich zintuigharen bevinden. Bij het waarnemen van een stof geven die haartjes elektrische impulsen naar de hersenen. Dit is ook waarom haaien bloed ‘ruiken’ op km afstand. We kunnen dus gerust zeggen dat deze smaakknoppen extreem goed ontwikkeld zijn.
Land gewervelden hebben deze smaakknoppen ook, maar daar zitten ze niet buiten het lichaam geïmplanteerd maar in de mondholte, met name op de tong en in de keelholte.
Bij zoogdieren zit de grootste concentratie smaakknoppen op de tong gesitueerd.
De mens is de enige buitenstaander in deze smaakpappillenmaterie daar zijn smaakzintuigen wel erg werken maar niet zozeer als ultiem waarschuwingszintuig worden aangewend. En dit komt omdat de mens alle vijf de zintuigen kan aanwenden, waardoor de functies evenredig verdeeld zijn.

3. Tastzin.

Tastzin betreft ook een waaier aan mogelijkheden. Men kan grijpen, voelen en ook onderbewust voelen. We lichten er enkele voorbeelden uit. Tastorganen kunnen ook overal op het lichaam gesitueerd worden, afhankelijk van de soort van het organisme en zijn leefwereld.
Tasten gebeurt door het aanraken van X waardoor de uiterste zenuweinden elektrische impulsen doorgeven naar de hersenen die dit registreren en omzetten in een code die een handeling stuurt. Vb: je legt je hand op een heet ijzer. Je zenuwuiteinden verwittigen je hersenen die dit als pijn registreren en een impuls sturen om,de handeling te duwen die er voor zorgt dat je je hand als de wiedeweerga van dat ijzer haalt. De pijn die je voelt is een waarschuwing. Je kan ook gewaarschuwd worden voor je effectief aan het ijzer hangt natuurlijk, maar soms zijn we niet even alert.
Niet elke tastaanraking die we dien heeft negatieve gevolgen natuurlijk. Het is door onze tastzin dat we voelen of iets zacht is, mals, ….

Zo kunnen we onderscheid maken tussen positief en negatieve ervaringen.
Een tedere aanraking geeft ons een leuk gevoel wat onze hersenen dan ook zo registreren. En wat goed aanvoelt wordt weer opgezicht. Het zelfde gebeurt voor de negatieve aanrakingen, die gaan we automatisch niet opzoeken.
Dit gebeurt ook bij dieren. Door tastzin kan men uitmaken of een andere al dan niet soortgenoten goede bedoelingen heeft. Vb; je ontvangt een mep op je hoofd, dat zal niet ervaren worden als positief.

Bij vissen concentreren de tastzinreceptoren zich vooral langs de flanken en op het zijlijnorgaan.
Tastzin kan ook aangewend worden tijden de jacht. Bv; lamantijnen snuffelen met hun harige snor de zeebodem af naar voedsel. De receptoren zitten vooral rond de mond geconcentreerd.

Bij gewervelden zijn die tastreceptoren vooral rond de mond, de bek, de voetzolen geconcentreerd maar ze zitten wel over het gehele lichaam.

Bij amfibieën zit de grootste concentratie tastzinreceptoren rond de tong.
Bij mens en primaat vooral rond de handen en de voeten (kussentjes)
Bij katachtigen, hondachtigen, zoolvoetigen ook aan de voetkussen en de snorharen

4. Het gehoor

met het gehoor kunnen ook tig aantal verschillende boodschappen verstuurd en ontvangen worden. Enkele voorbeelden daarvan zijn, gevaar, liefdesboodschappen, is er een prooi in de buurt, ….

Verschillende dieren zijn ook op verschillende manieren en lichaamsdelen horen. Niet iedereen heeft oren namelijk.
Een leuk voorbeeld daarvan zijn krekels. Die horen met hun poten. (ik hoor u denken ja, dat zal wel) en toch is het zo. Krekelpootjes zijn voorzien van ‘tympanaal’ organen waarmee ze ultrasone geluiden kunnen waarnemen. Je kan het zien als een soort trommelvliezen die buitenaf op hun scheenbeen geïmplanteerd zijn. Ultrasoon geluid is onhoorbaar voor de mens.
Op andere plaatsen bezitten ze receptoren (ontvangers) om deze zelfde geluiden te kunnen ontcijferen, lezen, interpreteren van al dan niet soortgenoten.
Dieren die het beste geluidontwikkeld orgaan bezitten zijn de uilen en vleermuizen.

Nog meesters in het ontcijferen van trillingen zijn de insecten. Zij hebben een sterk ontwikkeld akoestisch orgaan (radar) , zelfs diegenen die zelf geen geluid kunnen ontwikkelen. Horen heeft namelijk geen enkel nut als je geen ontwikkelde ontvanger hebt.

Meesters in echopeiling zijn dolfijnen te water en vleermuizen ter land en in de lucht. Zij zetten geluid om in sonarbeelden. Sonarbeelden zijn geluiden die omgezet worden door de weerkaatsing van geluidsgolven op een oppervlak. Dit noemen we echopeiling of echolokaliserend.

Met deze geluiden op ultrasone frequentie is het mogelijk ettelijke km te overbruggen. Deze manier van communiceren kan aangewend worden om de groep (familie) te vinden, elkaar te herkennen, tig van gegevens uit te wisselen,…

Gewervelden hebben enkel geluidreceptoren zitten in de oren, hoewel het ene dier zijn ontvangstschelp (oorschelp) groter is dan de andere. Denk maar aan het verschil tussen een mens en een Fennek. In verhouding gezien zijn de oorschelpen van de fennek even groot als zijn gezicht ( en dan spreek ik nog maar over 1 oor.) Kan je van een mens niet zeggen. Waarom hebben wij dan zulke kleine oren? Dat is heel eenvoudig, wij kunnen ook weer gebruik maken van alle zintuigen en draai of keer het zoals u wilt. De mens is en blijft een rare beest.

5. het zicht

Het zicht is ook een belangrijke factor in de communicatie. Men kan er lichaamstaal mee lezen, prooien onderscheiden, gevaar onderscheiden,…. Vb. Slangen jagen op hun zicht en gevoel. Zij lezen de warmte van een levend organisme door infrarood.
Het zicht hang t ook af van de soort en de plaats waarin hij leeft.

Zien wil zeggen het opvangen en reflecteren (breken) van licht op iets, dat omgezet wordt in een beeld.
Je kan dus gerust stellen dat hoe groter de ogen, hoe beter het zicht. Hoewel de ogen ook wel een grote diversiteit kennen evenals een grote complexiteit, afhangende van de soort.

Onder de grond levende dieren hebben geen echte ogen (denk mol, regenworm) die functioneel zijn. Onder de grond is namelijk geen licht. Dat wil niet zeggend at zijn niets zien. Zij kijken met andere zintuigen en hebben wel lichtgevoelige receptoren op hun lichaam die reageren op zonlicht.

Geleedpotigen hebben facetogen. Onder die facetten zitten langwerpige Omnatidia (Fotoreceptoren) die zijn opgebouwd uit lichtgevoelige cellen en andere zintuigcellen.
Elk facet bekijk het een individueel beeld dat in het geheel wordt omgezet in een totaalbeeld.

Het hangt af van hoeveel kleurpigmenten er aanwezig zijn die reageren op licht en de kleuren rood, groen en blauw, of de eigenaar van deze ogen al dan niet kleur kan onderscheiden. Dit komt door de verbinding van twee moleculen waarvan 1 retinol (vit.A) is (vitamine A heel belangrijk voor de ogen. Wanneer er licht valt op een pigment raken die 2 moleculen ontbonden wardoor er electronen vrijkomen die door een zintuigvel worden geïnterpreteerd via een elektrische impuls en zo omgezet worden in een beeld. (dit alles gebeurt natuurlijk in een fractie.)

Gewervelden kijken door ogen die men kan vergelijken met een fototoestel. De film vervangt men door een netvlies dat bekleed is met 2 soorten lichtgevoelige kegels. Hoe meer licht hoe meer zicht. De lichtstralen worden gebundeld

Waarom katten beter zien dan mensen

Katten hebben aan de achterkant van hun ogen een membraam dat het licht terug reflecteert, wat maakt dat zij met minder licht beter zien.

6. Spraak

Door het uitbrengen van geluiden kan men tig aantal dingen duidelijk maken. Kinderen en babydieren roepen er hun moeder mee. Men kan gegevens uitwisselen van verschillende strekking en diepgang, je kan er gevoelens mee uiten. Lachen, huilen, schreeuwen, angst, lieflijk, ... Het is een communicatievaardigheid die de omgangsvormen dichterbij brengt. In de dierenwereld is deze vorm van communicatie meestal bedoel als waarschuwingssignaal maar ook als paringsritueel bekrachtiging. Hoe mooier de zang hoe meer kans dat de potentiële partner er door geïntimideerd of gecharmeerd wordt.

Elk diertje zingt zoals ie gebekt is gaat hier echt op (enkele voorbeelden)

• Apen schreeuwen, brullen of krijsen
• Vogels zingen, tjirpen
• Zebra’s en ezels balken
• Paarden hinniken
• Marmotten fluiten
• Dolfijnen klikken
• Honden huilen, blaffen, piepen
• Katten blazen, knotteren, miauwen
• Mensen praten, zingen, brullen, krijsen,…
• Kikker kwaken, brullen,
• Elanden kreunen, hinniken,…
• Koeien loeien
• Geiten mekkeren
• Edelherten Burlen
• Walvissen zingen,…

Om een zalig filmpje te bekijken over hoe een huiskat met zijn mens communiceert --> klik op de tweede gerelateerde link onderaan dit artikel

Lectuur over zintuigen en/of communicatie

• De twaalf zintuigendoor Albert Soesman-uitg. Christofoor - 4e druk | paperback | 258 blz. -ISBN: 9060384245
• De vijf zintuigen door Hervé Tullet - uitg. Lanoo-144pa-ISBN 978-90-209-5649-8

Links

Communicatie met dieren Lectuur (veel)--> Verzamellink, dieren en communicatie